Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) Dünya Enerji Görünümü raporunun son baskısına göre, Rusya‘nın Ukrayna‘yı işgaliyle tetiklenen küresel enerji krizi, daha sürdürülebilir ve güvenli bir enerji sistemine geçişi hızlandırma potansiyeline sahip derin ve uzun süreli değişikliklere neden oluyor.
Günümüzün enerji krizi daha önce görülmemiş genişlikte ve karmaşıklıkta bir şok yaratıyor. En büyük sarsıntılar doğal gaz, kömür ve elektrik piyasalarında hissedildi; petrol piyasalarında da önemli çalkantılar yaşandı ve daha da ciddi aksaklıkların önüne geçmek için IEA üyesi ülkeler tarafından benzeri görülmemiş büyüklükte iki petrol stokunun serbest bırakılması gerekti.
Dünya Enerji Görünümü 2022 (WEO), jeopolitik ve ekonomik kaygıların devam etmesi nedeniyle enerji piyasalarının son derece kırılgan olduğunu ve krizin mevcut küresel enerji sisteminin kırılganlığını ve sürdürülemezliğini hatırlattığını belirtiyor.
WEO’nun analizi, bazı çevrelerin iklim politikalarının ve net sıfır taahhütlerinin enerji fiyatlarındaki artışa katkıda bulunduğu yönündeki iddialarını destekleyecek çok az kanıt buluyor. En çok etkilenen bölgelerde, yenilenebilir enerji kaynaklarının daha yüksek payları, daha düşük elektrik fiyatları ile ilişkilendiriliyor ve daha verimli evler ile elektrikli ısı, yeterli olmasa da bazı tüketiciler için önemli bir tampon sağlıyor. En ağır yük, gelirin daha büyük bir kısmının enerjiye harcandığı yoksul hanelere düşüyor.
Tüketicileri krizin etkilerinden korumaya yönelik kısa vadeli tedbirlerin yanı sıra, birçok hükümet şimdi daha uzun vadeli adımlar atıyor. Bazıları petrol ve gaz kaynaklarını arttırmaya ya da çeşitlendirmeye çalışırken, birçoğu da yapısal değişiklikleri hızlandırmaya çalışıyor. ABD Enflasyon Azaltma Yasası, AB’nin 55’e Uyum paketi ve REPowerEU, Japonya’nın Yeşil Dönüşüm (GX) programı, Kore‘nin enerji karışımında nükleer ve yenilenebilir enerji kaynaklarının payını artırma hedefi ve Çin ve Hindistan’daki iddialı temiz enerji hedefleri…
Olası iklim&enerji senaryoları
WEO’nun dünya çapındaki en son politika ayarlarına dayanan Belirlenmiş Politikalar Senaryosu’nda, bu yeni önlemler küresel temiz enerji yatırımlarının 2030’a kadar yılda 2 trilyon ABD dolarının üzerine çıkmasına yardımcı olarak bugünden yüzde 50’den fazla bir artış sağlıyor. Bu senaryoda piyasalar yeniden dengelenirken, nükleer enerjinin desteklediği yenilenebilir enerji kaynaklarının sürekli kazanç sağlaması nedeniyle kömür için bugünkü krizden kaynaklanan artış geçici olacaktır.
Sonuç olarak, 2025 yılında küresel emisyonlar için en yüksek noktaya ulaşılır. Aynı zamanda, ülkeler Rusya-Avrupa akışlarının kopmasına uyum sağladıkça, uluslararası enerji piyasaları 2020’lerde derin bir yeniden yönelim sürecinden geçiyor.
IEA İcra Direktörü Fatih Birol, “Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonucunda enerji piyasaları ve politikaları sadece şu an için değil, önümüzdeki on yıllar için de değişti” diyor ve ekliyor:
“Bugünkü politika ayarlarıyla bile, enerji dünyası gözlerimizin önünde dramatik bir şekilde değişiyor. Dünyanın dört bir yanındaki hükümetlerin tepkileri, bunu daha temiz, daha uygun fiyatlı ve daha güvenli bir enerji sistemine doğru tarihi ve kesin bir dönüm noktası haline getirmeyi vaat ediyor.”
İlk kez, günümüzün geçerli politika ayarlarına dayanan bir WEO senaryosu – bu durumda, Belirtilen Politikalar Senaryosu – her fosil yakıt için küresel talebin bir zirve veya durağanlık sergilediğini gösteriyor. Bu senaryoda, kömür kullanımı önümüzdeki birkaç yıl içinde geriliyor, doğal gaz talebi on yılın sonunda bir düzlüğe ulaşıyor ve elektrikli araçların (EV’ler) artan satışları, petrol talebinin yüzyılın ortalarına doğru hafifçe azalmadan önce 2030’ların ortalarında dengelenmesi anlamına geliyor. Bu, fosil yakıtlara olan toplam talebin 2020’lerin ortalarından 2050’ye kadar, kabaca büyük bir petrol sahasının ömür boyu üretimine eşdeğer bir yıllık ortalama ile istikrarlı bir şekilde azaldığı anlamına geliyor. WEO’nun daha iklim odaklı senaryolarında düşüşler çok daha hızlı ve belirgin.
Küresel fosil yakıt kullanımı, 18. yüzyılda Sanayi Devrimi‘nin başlamasından bu yana GSYİH ile birlikte artmıştır ve bu artışı tersine çevirmek, enerji tarihinde çok önemli bir an olacak.
Belirtilen Politikalar Senaryosu’nda fosil yakıtların küresel enerji karışımındaki payı 2050 yılına kadar yaklaşık yüzde 80’den yüzde 60’ın biraz üzerine düşüyor. Küresel CO2 emisyonları yılda 37 milyar tonluk yüksek bir noktadan 2050 yılına kadar yavaşça 32 milyar tona düşer. Bu, 2100 yılına kadar küresel ortalama sıcaklıklarda yaklaşık 2,5 °C’lik bir artışla ilişkilendirilecek ki, bu da ciddi iklim değişikliği etkilerinden kaçınmak için yeterli olmaktan uzak.
Tüm iklim taahhütlerinin tam olarak yerine getirilmesi dünyayı daha güvenli bir zemine taşıyacak, ancak bugünkü taahhütler ile küresel sıcaklıklardaki artışın 1,5 °C civarında sabitlenmesi arasında hala büyük bir boşluk bulunuyor.
Güneş enerjisi, rüzgar enerjisi, elektrikli araçlar ve bataryaların yaygınlaştırılması için günümüzün büyüme oranları, eğer korunursa, Belirlenmiş Politikalar Senaryosu’nda öngörülenden çok daha hızlı bir dönüşüme yol açacak; ancak bu sadece bu teknolojiler için ilk önde gelen pazarlarda değil, tüm dünyada destekleyici politikalar gerektirecek.
Bataryalar, solar PV ve elektrolizörler dahil olmak üzere bazı kilit teknolojilerin tedarik zincirleri, daha büyük küresel hedefleri destekleyen oranlarda genişliyor. Solar PV için duyurulan tüm üretim genişletme planları gün ışığına çıkarsa, üretim kapasitesi 2030 yılında Açıklanan Taahhütler Senaryosu’ndaki dağıtım seviyelerini yaklaşık yüzde 75 oranında aşacak. Hidrojen üretimi için elektrolizörler söz konusu olduğunda, duyurulan tüm projelerin potansiyel kapasite fazlası yaklaşık yüzde 50.
Bu yılki WEO’ya göre, gelecekteki fiyat artışları ve dalgalanma risklerini azaltmak için gerekli olan enerji yatırımlarındaki büyük artışı teşvik etmek için daha güçlü politikalar gerekli olacak.
Acilen büyük uluslararası çabalar gerekiyor
2015-2020 döneminde düşük fiyatlar nedeniyle yatırımların durması, enerji sektörünü 2022’de gördüğümüz türden aksaklıklara karşı çok daha kırılgan hale getirdi.
Devlet Politikaları Senaryosu’nda temiz enerji yatırımları 2030’a kadar 2 trilyon ABD dolarının üzerine çıkarken, 2050’ye kadar Net Sıfır Emisyon Senaryosu’nda aynı tarihe kadar 4 trilyon ABD dolarının üzerine çıkması gerekecek ve bu da enerji sektörüne yeni yatırımcıların çekilmesi ihtiyacını vurguluyor.
Ayrıca, gelişmiş ekonomiler ile yükselen ve gelişmekte olan ekonomiler arasındaki temiz enerji yatırım seviyelerindeki endişe verici uçurumu daraltmak için hala acilen büyük uluslararası çabalar gerekiyor.
Dr. Birol, “Temiz enerji için çevresel argümanların güçlendirilmesine gerek yoktu, ancak maliyet açısından rekabetçi ve uygun fiyatlı temiz teknolojiler lehine ekonomik argümanlar artık daha güçlü – ve enerji güvenliği de öyle. Bugün ekonomi, iklim ve güvenlik önceliklerinin aynı hizaya getirilmesi, dünya insanları ve gezegen için daha iyi bir sonuca doğru ilerlemeye başladı bile” diyor ve ekliyor:
“Özellikle enerji ve iklim konusundaki jeopolitik kırılmaların daha da görünür hale geldiği bir dönemde, herkesi bu sürece dahil etmek elzemdir. Bu da geniş bir ülke koalisyonunun yeni enerji ekonomisinde pay sahibi olmasını sağlamak için çabaların iki katına çıkarılması anlamına geliyor. Daha güvenli ve sürdürülebilir bir enerji sistemine giden yolculuk pürüzsüz bir yolculuk olmayabilir. Ancak bugün yaşanan kriz, neden ilerlememiz gerektiğini çok net bir şekilde ortaya koyuyor.”
Rusya açık ara dünyanın en büyük fosil yakıt ihracatçısıydı, ancak Ukrayna’yı işgali küresel enerji ticaretinin toptan yeniden yönlenmesine yol açarak Rusya’yı çok daha zayıf bir konumda bıraktı.
Rusya’nın Avrupa ile fosil yakıtlara dayalı tüm ticari bağları, önceki WEO senaryolarında Avrupa’nın net sıfır emelleri tarafından nihai olarak baltalanmıştı, ancak Rusya’nın nispeten düşük maliyetle teslimat yapabilmesi, sadece kademeli olarak zemin kaybettiği anlamına geliyordu.
Rusya’nın fosil yakıt ihracatı, bu yılki WEO’daki senaryoların hiçbirinde 2021’de görülen seviyelere geri dönmeyecek.
Rusya’nın Asya pazarlarına yeniden yönelmesi özellikle doğal gaz söz konusu olduğunda zor. Rusya’nın 2021’de yüzde 20’ye yakın olan uluslararası enerji ticaretindeki payı, 2030’da Belirlenmiş Politikalar Senaryosu’nda yüzde 13’e düşerken, hem ABD’nin hem de Orta Doğu’nun payları artıyor.
Kış geliyor: Dayanışma testi
Gaz tüketicileri için yaklaşan Kuzey Yarımküre kışı tehlikeli bir an ve AB dayanışması için bir test zamanı olacağa benziyor – ve 2023-24 kışı daha da sert geçebilir. Ancak daha uzun vadede, Rusya’nın son eylemlerinin etkilerinden biri de gaz talebindeki hızlı büyüme döneminin sona ermesi. En yüksek gaz kullanımının görüldüğü senaryo olan Belirtilen Politikalar Senaryosu’nda, küresel talep 2021 ve 2030 yılları arasında yüzde 5’ten daha az artıyor ve ardından 2050 yılına kadar sabit kalıyor. Gazın arkasındaki ivme gelişmekte olan ekonomiler, özellikle Güney ve Güneydoğu Asya‘da yavaşladı ve bu da gazın bir geçiş yakıtı olarak güvenilirliğini azalttı.
“Meydana gelen büyük değişikliklerin ortasında, emisyonları azaltırken güvenilirliği ve satın alınabilirliği sağlamak için yeni bir enerji güvenliği paradigmasına ihtiyaç var” diyen Dr. Fatih Birol, sözlerini şöyle sonlandırıyor:
“İşte bu nedenle bu yılki WEO, azalan fosil yakıt ve genişleyen temiz enerji sistemlerinin bir arada var olduğu dönemde politika yapıcılara yol göstermeye yardımcı olabilecek 10 ilke sunmaktadır, çünkü tüketicilerin ihtiyaç duyduğu enerji hizmetlerini sunmak için her iki sistemin de enerji geçişleri sırasında iyi çalışması gerekmektedir. Ve dünya bugünkü enerji krizinden çıkarken, yüksek ve değişken kritik mineral fiyatlarından veya yüksek konsantrasyonlu temiz enerji tedarik zincirlerinden kaynaklanan yeni kırılganlıklardan kaçınmalıdır.”
‘Yüksek fiyat, dalgalanma, jeopolitik bağımlılık’
Avrupa İklim Vakfı CEO’su Laurence Tubiana ise Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCC) 27’inci Taraflar Konferansı (COP27) öncesi fosil yakıt bağımlılığına ilişkin şunları söylüyor:
“COP27 öncesinde IEA, tüm uzmanlığı ve otoritesiyle nettir: temiz enerji yatırımları 2030’a kadar üç katına çıkmalıdır ve gaz çıkmaz sokaktır. Avrupa’daki mevcut enerji krizi gazın tehlikelerini açıkça ortaya koyuyor: Yüksek fiyat, dalgalanma, jeopolitik bağımlılık. Fosil yakıt bağımlılığımızdan uzaklaşmayı hızlandırmamız gerekiyor.”
‘Gaz ekonomiler için yıkıcı bir yol sunuyor’
Power Shift Africa Kurucusu ve Direktörü Mohammed Adow IEA’nın raporuna ilişkin şu değerlendirmelerde bulunuyor:
“IEA’nın COP27 öncesinde yayınladığı rapor tam zamanında geldi. Kanıtlar açık: Gaz ekonomiler için yıkıcı bir yol sunuyor. Rüzgar, güneş ve diğer temiz yenilenebilir enerjilerin bolluğuyla Afrika, sürdürülebilir enerji geçiş eğrisinde dünyaya liderlik edebilir ve enerji egemenliği ve güvenliğine giden kendi yolunu çizebilir. COP27’de Afrikalı liderler kıtanın yenilenebilir enerjisine yönelik yatırımların önünü açmak için çaba göstermelidir. COP27, Afrika’yı kasvetli bir fosil yakıt geleceğine kilitlemek için kullanılmaması gereken çok önemli bir an.”
‘Büyük emisyon kesintilerine ihtiyacımız var’
Ember Küresel Program Lideri Dave Jones da CO2 emisyonlarının zirve noktasına ilerlemesine değinerek şu ifadeleri kullanıyor:
“Temiz enerji yatırımları sonuç veriyor – CO2 emisyonlarında zirve noktasına ulaşma yolunda ilerlemesinin nedeni de bu. Kömür ve petrolde yakın olduğumuzu biliyoruz, ancak bu yıl ilk kez gaz için de zirveye yaklaştığımızı açıkça görüyoruz. Ancak bu sadece ilk adım. Büyük emisyon kesintilerine ihtiyacımız var, durağanlığa değil. IEA, politikaların 2030 yılına kadar CO2’de yüzde 38’lik bir kesinti gerekirken yüzde 1’lik bir kesinti sağlayacağını gösteriyor. Enerji krizi iklim krizini gölgede bıraktı ama neyse ki her ikisinin de cevabı aynı: Temiz enerji yatırımlarında devasa bir artış. Umarım bu çifte teşvik, hükümetleri daha cesur olmaya ikna eder. Enerji dönüşümünün ölçeği çok büyük ve hükümetlerin bu zorluğun üstesinden gelmeleri gerekiyor.”
‘Fosil yakıt endüstrisi çok değerli bir fırsatı daha elimizden almaya hazırlanıyor’
Destination Zero İcra Direktörü Catherine Abreu da COP27’de, liderlerin gaz için çılgınca koşuşturmaya son vermesi gerektiğini ifade ediyor:
“Fosil yakıt endüstrisi, iklim değişikliğinin gidişatını değiştirmek için çok değerli bir fırsatı daha elimizden almaya hazırlanıyor. IEA’nın bugünkü raporu son derece açık: enerji güvenliğine giden yol yenilenebilir enerji kaynakları ve verimlilikten geçiyor. Yine de ABD, Norveç ve Kanada gibi büyük üreticiler, Avrupa’nın kısa vadeli enerji sıkıntısından yıllar sonra devreye girecek yeni gaz projeleri inşa etmeye devam ediyor. Afrika ve Latin Amerika‘da gaz rezervlerine sahip ülkelere, gazın ve paranın çoğu ihraç edilecek olsa bile, fosil gaz gelişiminin refah ve enerjiye erişim anlamına geldiği yalanı satılıyor. COP27’de, liderlerin gaz için çılgınca koşuşturmaya son vermesine ve geleceğimize güç verecek temiz enerjiyi inşa etmek için çalışmaya başlamasına ihtiyacımız var.”
Son olarak E3G’nin Kıdemli Politika Danışmanı Maria Pastukhova, IEA’nın son raporuna ilişkin şu değerlendirmeleri yapıyor:
“2022 WEO, fosil yakıtların küresel ekonomideki rolünde tarihi bir değişime işaret ediyor; zira devam eden çoklu kriz, gazın küresel geçiş yollarında oynayabileceği rolü küçültüyor ve petrolün zirveye ulaşmasını hızlandırıyor.”
