Böylesi bir konjonktür içinde, gıda üretiminin temelinde yer alan, küçük ölçekli tarımsal üretim yapan çiftçilerin toprağa erişim mücadelesi aynı zamanda üretim yapma, ekolojik tarımı savunma mücadelesi olarak gıda egemenliğinin çok temel bir unsuru şeklinde düşünülmelidir. Bu amaçla MST’den kısa bir anektod aktarabiliriz. MST, toprak işgal ettiği yerleri önce çadır kampları kurarak bir yaşam alanına çevirir ve tarımsal üretime başlar. Üretilen gıda ürünleri, kooperatifler yoluyla satılır. İşgal süreçleri başarılı olur ve Tarım Reformu Bakanlığı işgalci topraksız köylülere toprak vermeyi kabul ederse, köylüler topraklara yerleşir ve yeni bir yaşam alanı kurmaya girişir. Bu yerleşimler de yine MST’nin kolektif örgütlenme ve üretme prensipleri etrafında düzenlenir. MSTli üreticiler ayrıca her sene kendi bölgelerinde ve 3 senedir de ulusal çaplı Tarım Reformu Panayırları düzenlemektedir. İşte bu panayırlarda, tarım reformunun neden gerekli olduğu, küçük üreticilerin köylü tarımının önemi anlatılır, ayrıca tüketiciler çiftçilerle buluşarak tanışma ve doğrudan ürün alma şansı bulur. Bu alışveriş anı, gıda egemenliğinin gerçekleştiği momentlerden bir tanesidir. Zira ne üreteceğine kendisi karar vermiş çiftçiler, kendi örgütleri üzerinden tüketicilerle buluşarak sağlıklı ve besleyici gıdaları onlara ulaştırır.

2016 yılında Brezilya’da yaşanan parlementer darbe (Aysu, 2016) sonrasında MST liderlerinden João Pedro Stédile katıldığı çeşitli toplantılarda Temer hükümeti ile tarım şirketlerinin arasındaki bağı açıklıyor, hükümetin attığı adımların bu şirketlerin çıkarına olduğunu serimliyor, her ekolojik tarım ürünün darbe karşıtı bir muhtevaya sahip olduğunu ifade ediyordu. Stedile’nin ifade ettiği gibi darbe tarım şirketlerinin çıkarları üzerine kurulmuştu ve bütün toplumu ilgilendiren gıda meselesinde önemli bir politik hat kurmanın zorunluluğunu açığa çıkartıyordu. Dolayısıyla gıda egemenliğinin gerçekleştiği her moment aynı zamanda darbeye karşı demokrasiyi, şirketleşmiş gıda sistemine karşı gıdanın müşterekleştirilmesini ifade ediyordu. Tabi bu anektodun Brezilya’nın özgün durumuna bağlı olarak koşullandığını unutmamak gerekir (Kocagöz, 2016c).

Kısaca özetleyecek olursak, gıda egemenliğinin gıdayı politik bir mesele olarak kavradığını, aktörleri tanımladığını ve bu aktörleri de gıda sisteminin kalbine yerleştirdiğini görüyoruz. Küçük çiftçiden kolektif çiftlik pratiklerine, bu aktörlerin süreç içinde müşterek örgütlenmeler içerisinde yer almasını, birbirleriyle bağlar kurmasını, mülkiyet ilişkilerinden ziyade kooperatif ilişkileri önceleyen yaklaşımlar geliştirmesini, gıdanın müşterekleşmesi yolunda yerel, ulusal, bölgesel ve küresel politikalar üretmesini ve bu politikaların da kamu tarafından icra edilmesini savunduğunu söyleyebiliriz. Gıda egemenliği bu bağlamda gıdanın müşterekleşmesinin ve müşterek gıda politikaları üretilmesinin temelinde yer almakta, sınıfsal bir mesele olarak gıda hakkının ve gıda adaletinin genel çerçevesini belirlemektedir (Allen ve Smolski, 2016).

b. Türkiye’de Gıda İnisiyatifleri

Gıda egemenliğinin hayata geçmesi için gıda sisteminin aktörlerinin örgütlenmesi ve bağlar kurması gerekir. Bir yandan bu örgütlenmeler her aktör grubun haklarını tanımlayacak ve bu hakları savunacak politika önerileri geliştirecek, aktörler arası bağlar kurarak müşterek gıda politikaları inşa edecek, bir yandan da gıdayı reel olarak müşterekleştirecek ve gıda egemenliğini bugün ve şimdi hayata geçirecek yollar aramaktadır.

Türkiye’de 2000li yılların başı itibariyle çiftçiler sendikal örgütlenmeler kurma ve yukarıda betimlemeye çalıştığımız sürece karşı tarımsal üretim haklarını savunmaya karar verdi. Üretici köylüleri tek bir sendikal yapı etrafında bir araya getirmeyi amaçlayan Tüm Üretici Köylüler Sendikası (Tüm-Köy-SEN) ve ürün bazlı sendikalaşmayı önüne koyarak 2008 yılında konfederasyonlaşan Çiftçi Sendikaları Konfederasyonu (Çiftçi-SEN), tarımda piyasalaşma ve neoliberal politikalara karşı çiftçi merkezli bir siyaset üretmeye çalışır. Çiftçi-SEN’in La Via Campesina üyesi olması ve 2009 yılında Avrupa Via Campesina Koordinasyonu’nun kuruluş sürecinde yer alması, gıda egemenliği mücadelesinin Türkiye’de tanınması ve inşa edilmesi açısından çok önemli bir mihenk taşıdır.^[7]

Yine 2000li yılların başında GDO’lara yol açan düzenlemelerin yapılma girişimi farklı toplum kesimlerini yan yana getirerek GDO Karşıtı Platform’un kuruluşunu mümkün kılmıştır. Çiftçilerden mühendislere, tüketici örgütlerinden siyasi partilere kadar geniş bir kesimi içine alan bu platform, çiftçiler ile kentlilerin ittifakı olması açısından çok önemli bir örnektir. Böylece tarım ve gıda, beraber, kentli ve köylü kesimlerin ortak mücadelesi haline gelmiş, bir müşterek olarak savunulmuştur.

Gıda güvenliği arayışındaki tüketiciler elbette yalnızca bireysel seçimleri üzerinden gıda sistemine dahil olmamaktadır. Tüketicilerin / yarı-üreticilerin / türeticilerin kurduğu bir takım dernekler, kooperatifler, gıda toplulukları, ağlar, inisiyatifler, mevcut gıda sistemini kabul etmeyen ve değiştirmek / dönüştürmek isteyenleri bir araya getiren çeşitli örgütlenme biçimleri olarak Türkiye’de azımsanamayacak bir süredir faaliyet gösteriyor^[8]. Bunların yanında, ekolojik pazarlar, yeryüzü pazarları, ortak mutfaklar, tüketim dernekleri, kent bostanları, kent bahçeleri gibi çeşitli üretici-tüketici inisiyatiflerinin var olduğunu da eklememiz gerekir^[9].

Gıda toplulukları ve tüketim kooperatifleri esasında fiilen gıda egemenliğinin hayata geçirilmesidir. Bu inisiyatifler, sağlıklı ve besleyici gıda ürünlerini aracısız bir şekilde-doğrundan üreticilerden tedarik ederek son kullanıcılara ulaştırır. Bu inisiyatifler genellikle herkesin katılımına açık, demokratik, hiyerarşik olmayan yapılar olarak örgütlenir. Kâr amacı gütmezler, dolayısıyla gıda üzerinden herhangi bir rant elde edilmesi söz konusu değildir. Gıda inisiyatifleri temel olarak ekolojik tarım yapan küçük çiftçilerle çalışmaktadır. Dolayısıyla küçük çiftçilerin üretim hakkını desteklemekte, hayatta kalma mücadelesine de bu destek ile katkı sunmaktadır. Bu tür çiftçilerin bulunması, temas kurulması ve desteklenmesi, kent ile kır arasındaki mesafeyi kısaltmakta, katılımcı ve temasa dayalı yeni bir ilişki biçimini mümkün kılmaktadır (Aysu 2015). Böylece bu inisiyatiflerin sağlıklı ve besleyici gıdaya herkesin erişimini savunmaları açısından gıdayı bir müşterek olarak inşa ettiklerini söyleyebiliriz.^[10] Bunun inisiyatifler dışında, özellikle İstanbul’da tehdit altında olan kent bostanlarının çeşitli inisiyatifler tarafından desteklenmesi^[11], kentte yeni tarımsal bahçelerin kurulması ve geliştirilmesi^[12], Şile ve Silivri gibi İstanbul’un son tarımsal üretim yapan ilçelerinde Belediyelerin de katkısıyla üreticilerin desteklenmesi^[13] gibi örneklerden bahsetmemiz mümkün.

Mevcut gıda sisteminin temel sorunlarından biri lojistik meselesidir. Kent ve kır mekanlarının tarımsal üretim / tüketim mekanları olarak ayrıştırılması, örneğin İstanbul gibi bir şehri tarımdan uzaklaştırmış ve tarım dışı kullanım alanlarının yaygınlaşmasını mümkün kılmıştır. Halbuki kent içi gıda ürünlerinin üretiminin yaygınlaşması, gıda sisteminin yerelleşmesini, dolayısıyla lojistik masrafların ve ekolojik tahribatın azalmasına sebep olabilir. Kent bahçelerinin ve kentsel tarım alanlarının desteklenmesi, üretici ve tüketicilerin birbirine yaklaşması ve temasları arttırmasına, aradaki mesafenin kısalmasına yol açacaktır. Bu da gıda inisiyatiflerin büyümesi, yaygınlaşması, çeşitlenmesi ve gelişmesiyle mümkün olabilir.^[14]

Son olarak, kırda yeni çiftçiliğe başlayan, kolektif tarım pratiklerini savunan ve destekleyen oluşumlardan da bahsetmek elzem^[15]. Bu kolektif pratikler hem tarımsal deneyimin endüstriyel olmayan yollarını geliştirmek ve yaygınlaştırmak açısından, hem de tarımı kolektif bir pratik olarak inşa etme açısından önem taşımaktadır.

c. Gıdayı Müşterekleştirmenin Siyaseti

Gıdanın müşterekleştirilmesi meselesi görüldüğü üzere aktörlerin oluşumunu ve birbirleri arasındaki bağın kurulmasını sağlamak, aktörlerin katılımcı ve demokratik mekanizmalar inşa ederek gıda egemenliğini inşa etmesini gerektiriyor. Bunun için yerel, ulusal, bölgesel ve küresel çapta gıda inisiyatiflerinin inşa edilmesi, mevcut gıda inisiyatiflerinin güçlendirilmesi ve desteklenmesi, farklı gıda inisiyatifleri arasında bağlantılar kurulması ve ortak çalışma zeminleri inşa edilmesi elzem.

Gıdanın müşterekleştirilmesi öncelikle mevcut gıda sisteminin her aşamasında direniş imkanları açmayı zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla, mevcut endüstriyel-monokültür tarımsal modeli reddetmek, bunun yerine ekolojik tarımsal modeli ve köylü tarımını savunmak elzem. Örneğin Hopa’da, Devrek’te, Tire’de, Ovacık’ta, Hozat’ta küçük ve/ya orta çiftçilerin yan yana gelerek oluşturdukları üretici kooperatifleri, bir yandan çiftçilerin yukarıda tanımladığımız haklarını savunmayı, bir yandan sağlıklı gıda ürünleri üretmeyi hedefliyor. Dolayısıyla tekil çiftçiler kooperatif çatısı altında müşterek bir zeminde yeni türde ilişkiler örgütlemekteler. Bu gibi çiftçi örgütlenmelerinin artması, ekolojik tarım yapan daha çok çiftçinin örgütlenmesi ve bir araya gelmesi, ayrıca çiftçiliğe yeni başlamak isteyenlerin de bir araya gelmesi ve örgütlenme kanalları açması yeni bir tarımsal modelin kurulmasının bir nüvesi olarak düşünülebilir.

Tarımsal üretim kooperatiflerinin aynı zamanda ürün işleme kapasitelerinin artması da çok önemli. Örneğin ÇAYKUR ve diğer şirketlerin yanında Hopa Çay Kooperatifi’nin ayakta kalabilmesinin temel koşulu yaş çayı (tarımsal ürünü) kuru çaya dönüştürebilmesi (işleyebilmesi) ve bunu kendi alternatif kanalları üzerinden yarattığı pazara sunabilmesidir. Aynı şekilde Tire Süt Kooperatifi’nin entegre tesislerinin güçlenmesi ve süt işleme kapasitesinin gelişmesi, daha fazla tüketiciye ulaşmasını mümkün kılmaktadır. Tire Süt Kooperatifi’nin İzmir Belediyesi ile yaptığı anlaşmalar üzerinden ürünlerini hanelere ve okullara ulaştırabilmesi, kamunun bu tür kooperatif çalışmaları desteklemesi açısından önemli bir örnek olarak görülebilir.

Yukarıda andığımız türde tüketici temelli gıda inisiyatifleri, tüketicilerin bir araya gelerek ortak sorunlarına ortak çözüm arama pratikleri geliştirmek açısından çok önemli bir örgütlenme deneyimidir. Böylece, bir yandan ekolojik tarımın desteklenmesi mümkün olurken bir yandan da kentsel örgütlenme pratikleri gelişmekte ve kent temelli bir gıda politikasını inşa edecek aktörlerin temelleri atılmaktadır. 2017 yılında çeşitli gıda inisiyatifleri tarafından düzenlenen 2. Gıda Toplulukları Çalıştayı^[16] ile 2018 yılında Kadıköy Kooperatifi tarafından düzenlenen Şeker Fabrikalarının Özelleştirilmesi Bağlamında Gıda Egemenliği Atölyesi, bu tür bir araya gelişlerin ve ortak politika üretme zeminleri yaratmanın örnekleri olarak düşünülebilir. Andığımız etkinliklere hem üreticiler hem de tüketicilerin katılmış olması, bilgi ve politika üretimi konusunda yatay ve dayanışmacı ilişkilerin tabandan geliştirilmesi, gıdanın müşterekleştilme politikalarının nasıl yapılabileceğine dair de önemli biçimsel yanıtlar sunmaktadır.

Kentsel gıda inisiyatifleri bir yandan tarım-gıda politikalarına yönelik bir alternatif inşa etmeye ve mevcut alternatifleri desteklemeye yönelmişken, bir yandan da kent mekanının nasıl düzenlenmesi gerektiği, üretim ve tüketim ilişkilerinin başka türlü inşa edilme imkanı, gıda üzerinden katmanlaşan sınıfsal adaletsizliğe kolektif, kalıcı ve bütüncül bir çözüm geliştirme imkanını taşımaktadır. Bu haliyle bu inisiyatiflerin kent temelli emek hareketi ve kır temelli emek hareketi arasında bir bağ kurma ve kentsel toplumsal mücadelelerin bir parçası olma imkanları yarattığı söylenebilir. Herkesin katılımına açık ve demokratik yapılarıyla, kurulan geniş bağlantılar ve ağlarla, bir müşterek olarak gıda meselesini sorunsallaştırarak farklı kesimleri müşterek bir zeminde dayanışma ve beraberlik inşa etme gibi özellikleri sebebiyle gıda inisiyatiflerinin toplumsal mücadelelerin önemli bir parçası olma imkanı taşıdığını ifade edebiliriz.