Eskiler, teşbihte hata olmaz deseler de her benzetme biraz sorunlu, en azından yüzeyseldir. Ama bir kavram var ki, şu günlerdeki sol tartışmalarının/dövüşmelerinin özünü anlamak için bir sürü lâftan çok daha açıklayıcı: Mahalle…

Bir mahalle düşünelim; yıllar önce, o zamanın dünya ve ülke koşullarına ve olanaklarına göre büyük özveri ve umutlarla  kurulmuş; yepyeni, tertemiz, gönlünüze uygun, tam da taşınıp yaşamak isteyeceğiniz, daha da güzelleştirerek, geliştirerek gelecek kuşaklara bırakmak için çaba harcamaya değer bir yer. Adı Sosyalizm Mahallesi olsun. Zaman geçiyor; mahalle sakinleri arasında mahallenin onarılması, yönetimi, geleceği gibi konularda başlayan anlaşmazlık giderek büyüyor. Bu arada mahallenin altyapısının yetersizliği, artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılayamaz hale geldiği, çöplerin toplanmadığı, çevrenin kirlendiği görülse de görmezlikten geliniyor. Suç işleniyor; suçu işleyen bizim mahallenin çocuğu diye olay örtbas ediliyor ya da kimse inanmak istemiyor. Bu durumu fark edip de söylemeye çalışanlara kulaklar tıkanıyor, seslerini biraz yükselttiklerinde mahalle baskısıyla karşı karşıya kalıyorlar. Mahalle yönetimi de bölünmüş, gerçekleri görmek, mahalleyi temiz ve sağlıklı bir ortama kavuşturmak yerine, her bir fraksiyon mahallenin ortak putunu kendine siper edip kendi iktidarı için ötekileri tepelemekten kaçınmıyor. Özgürlük, adalet, eşitlik hayaliyle kurulmuş ve bir süre bu değerlerin merkezi görülmüş mahallenin ve o mahallenin değerlerinin yeminli düşmanları da var tabii. Devleti ve bütün muktedirleri yanlarına almışlar; silahlılar, kin dolular, kandan katliamdan çekinmiyorlar. Sonrasını anlatmaya gerek yok, hepimiz biliyoruz.

Diyelim ki o mahalledensiniz, içinde yaşadığınız hırgüre rağmen yine de öteki mahallelerden daha temiz, daha iyi, daha yaşanır olduğunu düşünüyordunuz. Sonra bir gün geldi, zamanlar değişti, dünya değişti, siz değiştiniz; o zamana kadar fark etmediğiniz kötü kokuları duymaya, nereden çıktığını sorgulamaya, kötü gidişatın ve çürümenin derin nedenleri üzerinde düşünmeye; yanlışlarla yüzleşmeye ve hatta bu hatalardaki payınızı sorgulamaya başladınız. Ne yaparsınız? Kuşkusuz herkesin kendi özel tarihinden ve kişilik yapısından kaynaklanan farklı tercihleri vardır.

•Mesela, kokuları duymamak için burnunuzu tıkar, yıkılmış, damı uçmuş evleri, çamur deryasına dönüşmüş sokakları, bir yüzyıl öncesinde donup kalmış yapıları görmezden gelir, totemlerinizin, putlarınızın ardına sığınır, neydi o güzel günler, aslında biz hep doğruyduk ama dış mahalle yüzünden bu hale geldik diyerek kendinisi uyutur, gün geçirirsiniz.

•Mesela, görüp yaşadıklarınızdan sıtkınız sıyrılmıştır, komşularınızdan rahatsız olmaya, hatta tiksinmeye başlamışsınızdır. Ya da yaşam standardınızı yükseltmeye, sınıf değiştirmeye kararlısınızdır, öteki mahallelere özenmektesinizdir. Bu durumda artık orada yaşamak istemez, ilk fırsatta başka bir semte, başka bir mahalleye taşınırsınız. Kimseye de laf düşmez, tarcihiniz ve hakkınızdır.

•Mesela, bir başka tercih; sizin gibi düşünenleri yanınıza alıp işe mahallenin tabelasından başlayarak topyekûn bir temizliğe, onarım faaliyetine girişmek olabilir. Önce köhnemiş yapıları gereğinde tümüyle yıkmaktan da korkmadan sağlam temeller üzerinde yeniden inşa etmeye başlarsınız, sonra mahallelinin eski güzel günlerin eskimemiş değerlerine sahip çıkması için çabalarsınız. Kıyasıya eleştirmekten, kendinizle, kendi sokağınızdaki komşularınızla yüzleşmekten kaçınmaksızın, o değerleri yeni koşullarda sürdürecek ortamı yaratmaya çalışırsınız. En güç olan budur kuşkusuz, çünkü o değerlere karşı olanlar, o değerleri ve yaşam biçimini kendi bireysel ya da siyasal iktidarları için tehlike olarak gören öteki mahalledekiler de pusudadır. Belinizi ve mahallenizi doğrultmaya doğru attığınız her adımı kösteklemeye hazırdırlar. Hem kendinizle, hem kendi mahalle halkınızla, hem de öteki mahallenin bıçkınlarıyla karşı karşıyasınızdır artık.

•Bir de, mahallenin o hale gelmesindeki sorumluluklarını hatırlamadıkları için değil, tam da hatırladıkları ve bunun ağırlığına dayanamadıkları için çözümü mahalleyi içindekilerle, insanlarıyla birlikte yakmakta görenler vardır. Kendileri bunu istemeseler de kundakladıkları yangına, hasım/düşman öteki mahallenin elebaşıları keyifle odun taşır. Ne zamandır bugünü beklemişlerdir, açtığınız  yoldan girer, saldırırlar.

Tabuları yıkmak, mahalle baskısına direnmek

Meselden misale, hikâyeden gerçek olaya gelirsek: Son tartışmalar, Sayın Halil Berktay’ın 1 Mayıs 1977’de Taksim’deki ölümlerden, kaostan ve sonuçlarından, devleti aklayıp solu sorumlu tutan, “solun kendi rezilliğini örtmek için” bir masal uydurduğunu iddia eden yazısıyla alevlendi. Bir televizyon programında, biraz da bunalıp “sözlerimi huysuz bir tarihçinin gerçeklik tutkusuna verin” diyen Sayın Berktay, tarihçi gözüyle baktığını iddia ettiği bir hadisenin öznelerine “rezillik” gibi son derece sübjektif, bilim dışı, hınç kokan, tahkir edici bir sıfat yakıştırdığı andan itibaren kendi tarihçiliği ve  gerçeklik iddiası büyük yara aldı. Huysuzluk kendi sorunu, yakınlarını ilgilendirir, bizi ilgilendirmez. Ancak  mahalleliye hınçlanıp mahalleyi öteki mahallelerin de yardımıyla yakıp kül etmeyi put yıkıcılık¸ mahalle baskısına kahramanca direniş, ne pahasına olursa olsun doğruları söylemekten korkmamak, mahalle baskısına pabuç bırakmamak olarak göstermeye/pazarlamaya kalkıştınız mı iş değişir. Tabulara, putlara karşıysanız, onları yıkmasını istediğiniz, uyarmaya çalıştığınız insanları ve onların doğru – yanlış değerlerini ayak altında çiğneyerek yapamazsınız bunu. Yüzleşme diyorsak, önce kendimizden başlamamız gerekmez mi? Ama hınçla değil, “Ah ben ne ettim, nerelere sürüklenmişim meğer” pişmanlığıyla değil, “Dün şunları vaaz ediyordum, en keskini bendim ve doğruydum, bugün bunları söylüyorum yine en doğru benim, doğrunun tekeli bende” büyüklenmesi ile değil. Bir dönemi, bir kaç kuşağı, yüzbinlerce insanı, ayrım da gözetmeden rezillikle itham ettiğiniz andan itibaren, söylediğiniz doğruların da hükmü kalmaz,  sözleriniz mağdur ettiklerinizin duvarına çarpıp kendinize döner.

Mahalle baskısı kuşkusuz aşılması en güç olan; sadece dışardan gelen değil insanın kendi derunundan, içinden kaynaklanan bir baskıdır. Bu baskıya siyasal-düşünsel ömrü boyunca bazen ağır biçimlerde maruz kalmış biri olarak konuşursam, insanın nasıl sürü dışına itildiğini, o zamana kadar hayranlık belirtmiş olanların nasıl düşmanlaşıp hakarete varan davranışlarda bulunduklarını iyi bilirim. Böyle bir baskı ve dışlanmaya karşı çareniz ne olmalı peki? İçinden çıktığınız mahalleyi hiçbir ayrım gözetmeksizin, orada umut, gelecek ütopyası, insani değerler, bir sürü iyi şey ve bunları taşıyan insanlar da vardı demeksizin ateşe vermek, ardından da yangını körükleyen öteki mahalleye sığınmak mı? Ya da kendi ilkeleriniz doğrultusunda, vicdanınıza yaslanarak mahalleye çeki düzen vermeye elinizden geldiğince çalışmak mı? Birinci şıkkı tercih ediyorsanız, Allah selamet versin, kendiniz bilirsiniz ama yangın kundaklamanın da en azından vicdani bir cezası vardır. İkinci şıkkı tercih ediyorsanız, yani mahalle baskısına rağmen doğru bildiklerinizi mahalleliyle paylaşarak, onları rezil ilan etmeden -ve de ihbar etmeden- mahallenize çeki düzen vermek istiyorsanız, bu iş sabır ve gösterişsiz bir cesaret ister.

Tartışmayı başlatan ve taraf olanları kişisel özellikleri ve siyasal geçmişleriyle tanıdığım ve kendim de o geçmişin ürünü olduğum için, koparılmakta olan minik fırtınayı, o dönemleri kulaktan dolma bilgilerle anlamaya çalışan, 1980 darbesi ortamında yetişmiş gençlere göre daha iyi anlayabiliyorum sanırım. 7 TİP’linin öldürülmesi, 16 Mart İstanbul Üniversitesi katliamı, Maraş katliamı, v.b.  dahil, yakın tarihimizin en kanlı eylemlerinde imzası bulunan Ülkücü Komandoların bağrından çıkmış günümüzün makbul Prof.’larının hariçten gazelleriyle renklenen bu kavga dövüş; sosyalist solun kendisiyle yüzleşmesi, tarihiyle, hatalarıyla, günahlarıyla hesaplaşması gibi son derece gerekli ve gecikmiş siyasi-ideolojik-ahlaki bir amaca hizmet ederse hayırlara vesile olabilir. Sosyalist sol, kendi dışından körüklenen bu rüzgârlara kapılmak, yani provokasyona gelmek yerine sapla samanı ayırarak, hiç komplekse kapılmadan, cesaretle ve alçakgönüllülükle, “yanlış neredeydi, biz bu yanlışın neresindeydik?” sorularını kendine sormalı,  soruyu sorup cevabını ararken  tabu ve kutsal tanımamalıdır diye düşünüyorum. Daha açık söylenecek olursa, Marksizmin dogmalarından başlayıp Leninizme ve tüm sosyalist-komünist devrimlere ve toplumsal uygulamalara uzanan bir hatırlama, anlama, yüzleşme ve yeniyi kurma sürecine girilmezse, sadece kanlı 77 “1 Mayıs”ı değil, korkarım esas ve değişmeyen mağdurları sosyalistler, komünistler olan Cumhuriyet tarihinin bütün kanları bizzat o kanı dökenler tarafından solun üzerine bulaştırılacak yakında. Ne güzel, ne verimli bir buluşma noktası olurdu kendi tarihimiz ve öğretimizle yüzleşme. Ama hasımlaşarak, düşmanlaşarak, devletin ve iktidarın saflarına geçerek değil, değerlerimizi, ütopyamızı ve dayanışmamızı yeniden inşa ederken kendimizi de değiştirerek…

Oya Baydar- www.t24.com.tr

“Tek millet, tek bayrak, tek devlet” lafını biliyorduk. “Tek dil demedim” sözü de doğru değil, 26 Aralık 2010’da, Meclis’te söylendi. Bir de “tek din” çıktı. Tek din, “tek ulus, tek dil” gibi, İttihatçıların hedeflediği bir tasarımdır, sanıldığı gibi İslamî bir söylem ya da hedef değil.

Konuşan Başbakan Erdoğan; tarih 5 Mayıs 2012: “Bu terör örgütü uzantıları ikide bir bizim ‘tek dil’ ifadesini kullandığımızdan bahsediyor. Ben dört kırmızı çizgimizin olduğunu söyledim. (…) Tek millet. Tek bayrak. TEK DİN. Tek devlet.”

İktidarın “tek dilci”liği tartışma götürmez. Kürtçenin eğitim-öğretim dili yapılmasına daima ve kesin biçimde karşı çıkanların “tek dilci olmadığı” söylenemez. Söz uçar uygulama kalır: Zorunlu eğitim varsa, bir dilde eğitim-öğretim yoksa, o dilin ölümü sadece kuşak meselesidir. En fazla üç kuşak. Üstelik Başbakan, “Söylemedim” dediği şeyi, 26 Aralık 2010’daki bütçe görüşmeleri sırasında Meclis’te söyledi: “Benim milletimin dili tektir, Türkçedir.”

Neyse. Dil değil, dinden bahsedeceğim. Tek dinden. Tüyler ürpertici bir laf. Dün Taraf dışında hiçbir gazetenin konuya yüz vermemiş olması akıl alır gibi değil.

İSLAMÎ BİR SÖYLEM Mİ?

Şunu öne süreceğim: “Tek din”den kasıt İslam olmasına rağmen, bu söz İslamî değil. İslam, tüm evrensel iddialı (ökünemik) dinler gibi yayılmak ister. Fakat “tek din” İslam olduğunda, teorik olarak başka bir seçim kalmamış, tarih bitmiştir. Tarihin sonlanmasını İslam özel bir biçimde öngörür: Kıyamet. İnancın şartlarından. O gün ve sonrasında artık kimse seçim yapamaz, fakat seçimlerinin sonuçlarını alır. Fani dünya bitmiştir artık.

Buna karşılık İslam “tek din” değil, “üstün din”, “hâkim din” söylemini benimser. Üstün din, İslam’ın tarihi kavrama ve yapma ilkesidir; “teklik”se tarihi bitirme ilkesi. O gün istisnasız herkes “hakikat”i anlayacaktır, fakat daha önce değil.

“Tek”çiliğin kaynağı, “homojen toplum” fikrini esas alan kapitalistik ulus devlettir. Kapitalistik yönetsel akıl, “ana ulus” dahil topraklarındaki tüm ulusların asimile edilmesini öngörür; dil, din dahil, tüm unsurlarıyla. Zorunlu eğitim denilen şeyin kaynağı ve hedefi, saf bir “hümanist aydınlanma” fikrinden çok, asimilasyonla homojenleştirilmiş toplum tasarımına ulaşmadır. Devlet-birey ilişkisinde zorunlu askerlik ve zorunlu vergiden sonraki en önemli, “zor”lu keşiflerden biri, zorunlu eğitim. Asimilasyonist süreç, örneğin resmi dile, Türkçeye bile bu mantıkla müdahale etmiş, onun sadece alfabesine değil, tarihine, söz varlığına, sentaksına ve hatta gramerine bile yeniden şekil vermek istemiş, önemli ölçüde vermiştir de. Tarih ve dil kurumları bu yüzden kuruldu. Bugün el üstünde tutulmalarının da özel bir anlamı var.

ZORUNLU EĞİTİM, ZORLA EĞİTİM

Ulus devletin zorunlu eğitimi, yine fizik zor ya da fikri zora dayalı diğer bir çok aygıtın desteğiyle, dinleri de devletin isterlerine göre saptanan konumu benimsemeye çağırır. Hem dine, hem yurttaşların dinle ilişkisine konum biçilir. Özellikle Türkiye’nin model aldığı kıta Avrupası, onun içinde de özellikle Fransız deneyimi böyledir. Kadim devletler de dinle saf inanca dayalı bir ilişki kurmamış, onu kullanmışsa da, ulus-devletle birlikte köklü bir değişim yaşanmıştır: Artık dinin prensipleri devlete değil, devletin prensipleri dine hareket alanı tayin edecektir. Tabii dindara da. Model budur.

“Tek din”, ulus devletlerin (özellikle sosyalist adı altında kurulmuş olan) bazılarında heves edilmiş “sıfır din” kadar imkânsız bir hedef. İmkânsız ve fakat en az onun kadar tehlikeli. “Hâkim din” teolojik bir yönelimken, “tek din” politik bir yönelim; sıfır din gibi. İlkinde din, politikayı yönlendirmeye çalışır veya çalışmaz; ama ikincide politika muhakkak dini yönlendirmeye çalışır.

ÇEKİŞMELİ BİR İTTİFAK

Tekçi politikalar, Osmanlı’nın son döneminde başlayarak, 1. Dünya Savaşı günlerinde özel ve kanlı bir ivme kazanarak, cumhuriyet döneminde hiç hız kesmeyerek, ağır, acı, kesintisiz ve kararlı biçimde uygulandı. Konumuz açısından, İttihatçı-Kemalist hat, kadim “üstün din” ilkesinden modern “tek din” ilkesine geçişin hattıdır bir bakıma. Müslüman yurttaşların önemli bir bölümünün de Müslüman olsun olmasın diğer azınlıklar gibi bu politikalardan rahatsız olması, İttihatçı-Kemalist hattın çokça söylendiği gibi “dinsizleştirme çabası” içermesiyle ilgisizdir. Rahatsızlığın nedeni devletin hem dine hem de dindara bir yorumu ve ilişki biçimini emretmesidir. Diyanet İşleri Başkanlığı bunun için kuruldu. Fakat “hâkim din”den, “tek din”e geçiş bir ilkenin diğerini yok etmesinden ziyade, bir ilkenin diğerini dönüştürmesi, sentezlemesidir. İki yönlü bir sentez üstelik. Eski hâkim dinin bir devlet onaylı tek yorumunun kalması istenmiştir. Kalan dinler, bilindik ağır ve acılı usullerle “ülkesi ve milletiyle bölünmez bütün”den temizlenmek istenmiştir.

İşte “tek din” lafzı, İttihatçı-Kemalist hattın, yurttaşı kendi tanımladığı bir forma dökmek isteyen hattın bir güncellenişidir. “Muhafazakâr”larla İttihatçı-Kemalist hattın birbirinin mirasçısı olduğunu gösterir. Bir Kemalist kurum olan Diyanet İşleri’nin bugün el üstünde tutulmasının başka izahı yoktur.

Hasılı, “Tek din”, “AK Parti’nin gizli İslamî ajandasını aşikar eden” bir söz değil. TC devletinin açık ajandasını tekrar eden bir söz: Batı tipi asimilasyonist (“Türkçülük”, “milliyetçilik” ve “Atatürk milliyetçiliği” hep bu demek, Kürtçe bu yüzden kabul edilmez) ulus-devletle, Osmanlı tipi paternalist otoriterliğin (her tür muhalefet bu yüzden karalanır, dışlanır, mücrimleştirilir ya da şeytanlaştırılır) bir sentezi.

Ali Topuz – Radikal