Lima İklim Zirvesi’nin ikinci günü geride kalırken, sivil toplum örgütlerinin ve küresel iklim hareketinin gündemi de belli olmaya başladı. IPCC’nin 5. Değerlendirme Raporu’nun geçen ay yayımlanan Sentez Raporu taraflara bugün geniş bir sunumla anlatıldı. Greenpeace, WWF, Oxfam, Avaaz, CAN (Climate Action Network) gibi örgütler de düzenledikleri basın toplantılarıyla ve yayımladıkları bültenlerle pozisyonlarını duyurdular. Dolayısıyla bugün hükümetlerin neler yapacağından ziyade, bilim çevrelerinin ve sivil toplumun talep ve vurgularından yola çıkarak nelerin yapılması gerektiğinden söz edebiliriz.

Meğer Yeşil İklim Fonu’nu da Shell yemiş!

Önce CAN… Her zamanki gibi bardağın dolu tarafına bakan İklim Eylem Ağı, öncelikle ABD-Çin açıklamasının ve AB’nin verdiği kararın müzakerelere pozitif ivme kazandırdığını vurguluyor. CAN’in yaptığı açıklamaya göre Paris anlaşması burada verilecek 3 kilit karara göre biçimlenecek: 2015 anlaşmasının temel unsurları, iNDCs (yani Ülkelerin Kendileri Tarafından Planlanan Katkılar – eski terminolojiyle azaltım taahhütleri) konusunda yapılacak ön açıklamalar ve 2020’ye kadar yapılacak azaltımlara hız verilip verilmeyeceği.

Ancak CAN’e göre uzun vadeli hedef de önemli: 2015 anlaşmasının temel unsurları en geç 2050’de bütün fosil yakıtların terk edilmesi ve %100 yenilenebilir enerjiye geçilmesi olmalı. CAN, iNDC metninden de umutlu: Metnin 2020-2025’den başlamak üzere 5’er yıllık döngüler için ülkelerin katkılarının ne olacağını, ayrıca finans ve adaptasyon bölümlerini de içermesi gerektiğini belirtiyor.

CAN, gelişmiş ülkelerin fosil yakıt sübvansiyonlarını sürdürmesini ise kabul edilemez buluyor. Bilindiği gibi G20 ülkelerinin her yıl yeni fosil yakıt (kömür, petrol, doğal gaz) yatakları bulunması için devlet bütçelerinden harcadığı paranın 88 milyar dolar olduğu açıklanmıştı. Yeni petrol kuyuları ve kömür madenleri açmak için her yıl 100 milyar dolara yakın parayı şirketlere akıtıp, sonra da iklim değişikliğini durdurmak için çalışmak oldukça trajik. Zira, yine gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelere her yıl iklim değişikliğiyle mücadele etmeleri için devlet bütçelerinden vermeleri gereken para, yani Yeşil İklim Fonu’na yatırmaları gereken yıllık miktar da 100 milyar dolar. Peki Yeşil İklim Fonu’nda şu ana kadar ne kadar para toplanabildi dersiniz? Sadece 9,7 milyar dolar! Yani, paranın o bir türlü bulunamayan kalan kısmını petrol ve kömür şirketleri mi iç ediyormuş? Yoksa şaşırdınız mı?

İklim rejiminin deregülasyonu

İklim Zirveleri’nin en aktif sivil toplum gruplarından biri de aralarında Friends of the Earth’ün de olduğu güçlü çevre ve adalet örgütleriyle birlikte çalışan Üçüncü Dünya Ağı, Third World Network (TWN). TWN’ye göre yeni rejimle ilgili müzakereler 3 yıldır sürdüğü halde ortaya bir metin çıkartılmaması bilinçli. Paris’ten kapsamlı ve etkili bir anlaşma çıkmasını istemeyenler bunu özellikle yapıyor. Çünkü gelişmiş ülkeler herhangi bir maliyetin altına girmeden sorunu çözmek istiyorlar. Bunu da maliyeti gelişmekte olan ülkelerin sırtına yıkarak yapmak niyetindeler. Amaçları Paris’ten çıkacak anlaşmanın gelişmiş ülkeler için Kyoto’dan zayıf, gelişmekte olan ülkeler içinse daha güçlü olması. Ayrıca gelişmiş ülkeler, anlaşmanın uyum, finans, teknoloji, kapasite gibi  gelişmekte olan ülkelere finansal yardım yapmalarını gerektirecek unsurlardan yoksun olmasını ve sadece azaltıma odaklanmasını istiyorlar. TWN’ye göre gelişmiş ülkeler herhangi bir yasal bağlayıcılık da istemiyor.

TWN bu süreci iklim rejiminin deregülasyonu, yani kuralsızlaştırılması olarak tanımlıyor. Neoliberal dünya için ne kadar tanıdık bir kelime değil mi? TWN bütün görüşmelerin ADP eşbaşkanlarının ülkelerin görüşlerini topladıkları yasal bir doküman olmayan bir “non-paper“, yani “olmayan kağıt” üzeründen yürütülmesini de eleştiriyor. Çünkü bu olmayan kağıt her an buharlaşabilir! Gerçekten de bugün ADP toplantısının açılışında eşbaşkan Kishan Kumarsingh‘in bu non-paper’ın varlığını bile büyük bir ilerleme olarak sunması oldukça ilginçti.

Sonuç olarak şu anda müzakereler yeni dönemin unsurları ve ülkelerin katkıları üzerinden sürüyor. Kaygı uyandıran nokta ise ortada dişe dokunur bir “unsur” olmadan yapılacak bir anlaşmada “katkıların” havada uçacak olması! Dün de yazmaya çalıştığım gibi, “canın sağolsun” mekanizmasıyla yapılacak bir anlaşmanın sonuç vermesi zor. O nedenle bir şekilde yasal bağlayıcılık gerekiyor. Bunun ne olacağı ise henüz belli değil.

Konuya iklim adaleti perspektifinden bakan TWN’nin en fazla üzerinde durduğu konu ise finans, teknoloji ve uyum konularını içermeyen bir anlaşmanın kabul edilemeyeceği. Bunu bugün CAN’in basın toplantısında konuşan Oxfam da aynı söylüyordu. Oxfam’dan Jan Kowalzig, gelişmiş ülkelerin Yeşil İklim Fonu’nun geleceği konusunda konuşmak istemediklerini, ancak gelişmekte olan ülkelerin de bir finansal mekanizma garantiye alınmadıkça 2015 anlaşmasının altına girmeyeceklerini söyledi. TWN de işte buna vurgu yapıyor. Eğer yeni anlaşma uyum politikalarını içermezse ve gelişmekte olan ülkeler altına girdikleri anlaşmayı uygulayabilmek için zengin ülkelerin kendilerine para yardımı yapacağı konusunda garanti almazlarsa, bu gelişmiş ülkelerin Kyoto’dan bile hafif bir anlaşmaya imza atmaları ve bu arada kendilerinin topun ağzına gelmeleri anlamına gelebilecek. Buna niye evet desinler?

Anlaşılan o hep hafife alınan para meseleleri artık meselenin can damarı haline gelmiş durumda. Eğer gelişmiş ülkeler adil bir anlaşmayı mümkün kılacak finans mekanizmasını kuramazlarsa, Paris Kopenhag’dan da beter olabilir.

2 derece değil, 1,5 derece

Bugünkü basın toplantısında Greenpeace’in uzun dönemli hedeflere yaptığı vurgu önemliydi. Ülkelerin üzerinde anlaştığı, ama ona bile uyup uymayacaklarının belli olmadığı 2 derece hedefinin felekete davetiye çıkarmak anlamına geldiğini vurgulayan Greenpeace’den Kasia Kosonen, asıl hedefin küresel ısınmayı 1,5 derecede sınırlamak olması gerektiğini söyledi. Bilindiği gibi dünyanın önde gelen iklim bilimcilerinden James Hansen da yıllardır bunu vurguluyor. Ve yine bilindiği gibi yeryüzünü şimdiden 0,9 derece ısıtmış ve dünyada bugüne dek (en azından insan türü ortalıktayken) görülmemiş bir ortalama sıcaklık düzeyine ulaşmış  bulunmaktayız. 1,5 dereceye varmak için kalan yarım derece ise, mevcut emisyonlar atmosferde 100 yıl kalacağı ve okyanuslar geç ısındığı için zaten yolda! Dolayısıyla ısınmayı 1,5 derecede durdurma hedefini yakalamak için tek şansımız hemen şimdi harekete geçmek ve fosil yakıt rezervlerinin %80’ini yerin altında bırakarak 2050’ye kadar fosil yakıt kullanımını sıfırlamak. Greenpeace, bunun mümkün ve yapılabilir olduğunu vurguluyor. Greenpeace’e göre Paris anlaşmasının fosil yakıt endüstrisine vermesi gereken mesaj 35 yıl içinde bu işin (yani petrol-kömür işinin) biteceği.

WWF ise bütün bunlara ek olarak her ülkenin yapacağı katkıyı (ya da eski terminolojide taahhüdünü) Mart 2015’e kadar belirlemesi kuralının önemine vurgu yapıyor ve alınacak hedeflerin hem iddialı, hem de adil ve eşitlikçi olması gerektiğini söylüyor.

Görüldüğü gibi sivil toplumun ve iklim hareketinin talepleri birbirine oldukça yakın ve birbirini tamamlar nitelikte. Ayrıca bu taleplerin 2009’dan bu yana kaybedilen zamanla orantılı olarak ve IPCC’nin son raporunun ve emisyon açığı hesaplarının da etkisiyle daha net ve iddialı olduğu görülüyor. Kısaca iklim değişikliğiyle gerçekten mücadele etmek ve hayatta kalabilmek için yapılması gerekenler şöyle özetlenebilir:

– Küresel ısınmayı 1,5 derecede durdurmak,

– Bunun için mevcut fosil yakıt rezervlerinin %80’ini çıkarmadan bırakmak,

– Fosil yakıtları 2050’ye kadar ekonomik sistemden çıkarmak,

– Ve 2050’ye kadar %100 yenilenebilir enerjiye geçmek.

– Bütün bunları yaparken de az gelişmiş ve kırılgan ülkelerin ve toplumun yoksul kesimlerinin kayıp ve zararlarının karşılanması, uyum ve teknoloji için gelişmiş ülkelerin az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere iklim borcunu ödemesi gerekiyor.

Ümit Şahin – Yeşil Gazete

Lima, 3 Aralık 2014

* Ümit Şahin, Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi’nde iklim değişikliği araştırmacısı, kıdemli uzman olarak çalışmaktadır.

İklim zirvesi 20. kez toplandı – Lima izlenimleri [1. gün]

Lima’dan herkese merhaba. Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi 20. kez toplanıyor. COP 20, Peru’nun başkenti Lima’da dünkü açılış töreniyle başladı. 12 Aralık’a kadar sürecek olan görüşmeleri izleyip günü gününe Yeşil Gazete ve Açık Radyo aracılığıyla sizlere ulaştırmaya çalışacağım. Ama önce iki paragraf genel bilgi…

İklim zirveleri, ya da resmi adıyla 1992’de Rio Yeryüzü Zirvesi’nde imzaya açılan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin Taraflar Konferansları (Conference of Parties – kısaca COP) ilk kez 1995’de Berlin’de toplandı (COP 1). 1997’de Kyoto’da yapılan COP 3’de ise Sözleşme’nin eki olarak hazırlanan meşhur Kyoto Protokolü hazırlandı, ancak başta ABD olmak üzere yeterli sayıda ülke bir türlü onaylamadığı için Protokol ancak 2005’de yürürlüğe girebildi. Bu yılki Taraflar Konferansı o nedenle Sözleşme’nin 20., Protokol’ün 10. Konferansı oluyor. (Türkiye bilindiği gibi Sözleşme’ye 12 yıl gecikmeyle, 2004’de, Kyoto’ya ise yine 12 yıl gecikmeyle 2009’da taraf oldu. Dolayısıyla bu Türkiye’nin Sözleşme’nin taraflarından biri olarak katıldığı 11. [ve Protokol için 6.] Konferans oluyor.)

Taraflar Konferansları’nda dünya hükümetleri 2007’den (hatta 2005’den) beri Kyoto’nun birinci yükümlülük döneminin sona erdiği 2012 sonrası için yeni bir anlaşma (ya da Protokol) hazırlamaya, yeni taahhütler, sera gazı indirim yükümlülükleri ve mekanizmalar üzerinde anlaşmaya çalışıyorlar. Buna Kyoto sonrası yeni iklim rejimi deniyor. Ancak, bu anlaşmanın yapılması beklenen 2009 Kopenhag zirvesinde (COP 15) yaşanan büyük başarısızlıktan beri patinaj devam ediyor. Bu arada  2012 geride kaldı, arada son derece yetersiz olan Kyoto’nun 2. yükümlülük dönemi (2012-2020) yürürlüğe girdi, ama çok az ülkenin katıldığı bu dönemi kimse ciddiye almıyor.

Zaten Kyoto da geldi geçti, iklimi değiştiren sera gazlarının atmosfere salınma miktarında (emisyonlar) en ufak bir yavaşlama eğilimi yok. Yani iklim değişikliğinin etkileri tam gaz devam ederken, dünya ülkeleri de atmosfere her yıl bir öncekinden daha fazla karbon dioksit salmaya devam ediyorlar. İşte bu durumda, şimdi bütün gözler 2020 sonrası için yeni hedeflerin ilan edileceği ve yeni bir iklim rejiminin kurulacağı 2015 Paris Zirvesi’nde, yani COP 21’de… Dün Lima’da başlayan COP 20 ise Paris öncesi son zirve olduğu için önemli. Gelecek sene yapılacak yeni anlaşmanın çatısı burada çatılacak, gelecek yıl da son boşluklar doldurularak anlaşma ilan edilecek. Bu nedenle bütün ülkeler ve Birleşmiş Milletler, yeni bir Kopenhag faciası yaşamamak için son derece temkinli. Dolayısıyla Lima gerçekten önemli ve bu kez hem Lima’ya, hem de nihai hedef olan Paris’e yönelik beklentiler olumlu.

Yalnız bir dakika! Beklentiler olumlu, tamam, ama bu durum iklim değişikliğinin durdurulacağı veya en azından yavaşlatılacağı anlamına geliyor mu? Yani dünya hükümetlerinin üzerinde anlaşmaya vardığı “iklim değişikliğini yeryüzü 2 derece ısınmadan durdurmalıyız” hedefi tutturulabilecek mi? Unutmayalım ki şu anda ısınma 1 dereceye yakın ve her yıl bir öncekinden daha sıcak oluyor, iklim felaketleri hız kesmeden devam ediyor… Peki bunun için gereken yapılıp fosil yakıtların tüketimi ve dolayısıyla dünyanın her yıl atmosfere boca ettiği sera gazı miktarı düşürülebilecek mi? İşte orası biraz şüpheli. Çünkü olumlu beklentinin anlamı hükümetler için başka; sivil toplum, bilim insanları ve iklim değişikliğinden en önce ve en fazla etkilecek ülkeler için (örneğin ada ülkeleri ve en az gelişmiş ülkeler) başka görünüyor.

Birleşmiş Milletler ve dünya hükümetleri Paris’i önemsemek ve Lima’da olumlu bir durum yaratmak konusunda samimi olsalar bile, asıl önemsediklerinin yeni bir Kopenhag yaratmamak ve neye benzerse benzesin yeni bir anlaşmaya varmak olduğu söylenebilir. Çünkü aksi takdirde bütün bir süreç ortadan kalkabilir, Birleşmiş Milletler ve Sözleşme devre dışı kalabilir, “herkes başının çaresine baksın” denebilir. Yani öncelikli hedef “süreci kurtarmak”. Bu nedenle de çıta aşağıda tutuluyor. Örneğin yeni anlaşmanın temeli büyük olasılıkla Kyoto’daki gibi “şu ülke emisyonalarını şu yıl sonunda 1990’a göre yüzde şu kadar aşağıya çekmek zorundadır” olmayacak. Onun yerine iNDCs diye fiyakalı bir kısaltma kullanılmaya başlandı. Bu kısaltmanın açılımı Intended Nationally Determined Contributions (iNDCs) oluyor. Bunu “niyet ettim iklim değişikliğine karşı mücadeleye kendi belirlediğim miktarda karkı vermeye” olarak çevirebiliriz. Anlamı ise şu: Ülkeler kendi yapabilecekleri katkıyı kendileri belirleyip bunu yapmaya niyetlenecekler.

Tamam, daha ciddi olalım ve niyet deyip işi sulandırmayalım: Kısacası bu sistem ülkelere esneklik ve hareket serbestliği sağlıyor. Yaptırım yok, zorlama yok, şu yıla göre indir, şu kadar indir, şunu yap, bunu yapma yok… Hükümetler yükümlülük, taahhüt, bağlayıcılık gibi kelimeleri neredeyse sözlükten silmiş durumdalar. Artık “katkı” var. O katkıyı planlamak ve ne olacağına karar vermek de her hükümetin kendi işi. Burada beklenen de o katkıyı ilan etmesi. Örneğin ABD’nin “2020’ye kadar emisyonlarımı 2005’e göre %17 azaltacağım” demesi gibi… Hatırlarsanız Kyoto’da 1990 emisyonlarına göre indirim hedefi belirleniyordu. Artık istediğiniz yılı da başlangıç olarak seçebiliyorsunuz. Herhangi bir zorlayıcı mekanizma da olmayınca bir ülke ilan ettiği hedefi tutturamadığında yaptırım mekanizması da herhalde “canın sağolsun” oluyor: “Bir sera gazı için birbirimizi kırmaya değmez, bir dahaki sefere inşallah…”

Peki her ülke kendi “katkı”sını kendisi belirleyecekse burada ne işimiz var? İşte bu sorunun cevabı biraz karışık… ABD ile Çin’in geçtiğimiz haftalarda yaptığı gibi ikili niyet beyanları veya AB’nin kendi içinde aldığı kararlar yetmiyor mu? Fosil yakıt şirketlerinin de pek sevdiği teknolojik çözümler ve “gönüllülük” neye yetmiyor?

Sanırım bu sorunun cevabı bütün ülkeleri işin içine dahil etmenin başka bir yolunun bulunamamasında yatıyor. Ayrıca Birleşmiş Milletler emisyonları takip etme konusunda başarılı bir sistem kurmuş durumda, bütün ülkeler bir standart çerçevesinde birleştiriliyor. Uluslararası bir sözleşmenin baskısı olmasa iyiden iyiye gevşeyecek işler hiç olmazsa belli bir düzen içinde yürütülmeye çalışılıyor. Ayrıca adaptasyon, finansal mekanizmalar vb. de çok önemli. Yani işin odağı ortak hedeften diğer noktalara kaymış durumda. Paris’te bir anlaşmaya varmak, işte bu sistemin devam etmesini sağlamak için önem taşıyor. O da başarılacak gibi görünüyor. Olumlu havanın nedeni işte bu.

Peki ya işin içeriği? Yani sistem kurtulunca iklim değişikliği duracak mı? Sivil toplum, bilim insanları ve ada ülkeleri gibi yoksul, kırılgan ülkeler bunun için mücadele ediyor. Güçlü ülkeleri yapılacak anlaşmanın işe yarar olması için zorlamaya çalışıyorlar. İsterseniz bunları da yarından itibaren konuşalım.

Pardon… Açılış konuşmaları mı dediniz? COP 20 başkanı Peru Çevre Bakanı Manuel Pulgar-Vidal, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Sekreteri Christiana Figueres, Peru Devlet Başkanı Ollanta Humala neler mi dedi? Cevap basit: İklim değişikliği önemliymiş, hemen harekete geçmeliymişiz, falan… Hatta Figueres bir ara Nazca çizgileri gibi anlamlı bir anlaşmaya varmalıyız diye edebiyat da yaptı galiba, ama Nazca çizgilerinin ne anlama geldiğini söylemedi. Neyse, zaten iklim zirvelerinin nasıl açıldığı değil, nasıl kapandığı önemli. İzleyelim, görelim…

Ümit Şahin – Yeşil Gazete

Lima, 2 Aralık 2014

* Ümit Şahin, Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi’nde iklim değişikliği araştırmacısı, kıdemli uzman olarak çalışmaktadır.