Antalya‘da COP31 zirvesinin ikinci haftasındayız. Müzakere salonlarında konuşulan pek çok başlık sıradan bir vatandaşa uzak gelebilir, ama bunlardan biri doğrudan cebimize dokunuyor: Karbonun fiyatı.
Fikir basit. Havaya salınan her ton karbondioksitin bir bedeli olursa, kirleten öder ve salımı azaltmak kârlı hale gelir. Türkiye bu fikri hayata geçirecek Emisyon Ticaret Sistemi‘nin kurallarını 27 Ağustos 2026’da yayımladı. Sistem kâğıt üzerinde kuruldu. Asıl soru, ortaya çıkacak fiyatın gerçekten bir şeyi değiştirip değiştirmeyeceği.
Bu yazıda üç soruya bakacağım. Sistem ne zaman ve nasıl işleyecek, kim denetleyecek? İzinler bedava dağıtılırsa fiyat kimseyi salım azaltmaya zorlar mı? Son olarak da bence meselenin merkezindeki çelişkiye: Bir yandan yeşil etiketle ucuz kredi kullanıp öte yandan karbon fiyatından muafiyet isteyen şirketler.
Sistem ne zaman ve nasıl işleyecek?
Emisyon ticaretinin mantığı şöyle: Devlet bir yılda salınabilecek toplam karbon miktarına bir tavan koyar ve bu miktarı “izin” denen belgelere böler. Her tesis yıl sonunda saldığı karbon kadar izni teslim etmek zorundadır. İzni yetmeyen başkasından satın alır, salımını azaltan da elindeki fazla izni satar. Karbonun fiyatı bu alışverişte ortaya çıkar.
Türkiye’de sistem iki yıllık bir deneme dönemiyle başlıyor. Karbon Piyasası Kurulu’nun kararlarına göre bu dönem 2026 ve 2027 yıllarını kapsıyor ve şimdilik beş sektörle sınırlı: Elektrik üretimi, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre. Bunlar Avrupa Birliği’nin sınırda karbon vergisinin kapsadığı sektörlerle neredeyse aynı. Sistem yılda 50 bin tondan fazla karbondioksit salan tesisleri kapsıyor; bunun altındakiler yalnızca salımlarını ölçüp bildiriyor.
Takvim şöyle işliyor: 2026’da tesislerin tek yükümlülüğü salımlarını raporlamak. 2027 salımları için ilk kez izin teslim edilecek, ama teslim tarihi Kasım 2028’in son iş günü. Asıl uygulama dönemi 2028’de başlıyor ve 2035’e kadar sürüyor. Yani bugün kurulan sistemin bir şirketin kasasından gerçek para çıkartması için en az iki yıl daha var.
Peki kim denetleyecek? Kararların çoğunu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı‘nın başkanlık ettiği, ekonomi ve enerji kurumlarından üst düzey yöneticilerin yer aldığı Karbon Piyasası Kurulu veriyor. Hangi sektöre ne kadar bedava izin verileceği, fiyatın hangi aralıkta tutulacağı bu kurulda belirleniyor. Salım raporlarını İklim Değişikliği Başkanlığı topluyor; raporlar oraya gitmeden önce, devletin bir sistem üzerinden atadığı bağımsız doğrulayıcı kuruluşlarca kontrol ediliyor. İzinlerin satıldığı piyasayı Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. işletecek, kurallarını da Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu koyacak. Raporunu vermeyen bir tesise kanunda öngörülen cezanın iki katı, yani bugünkü değerle 1,25 milyon ile 12,5 milyon lira arasında para cezası uygulanıyor.
Kâğıt üzerinde bu yapı sağlam. Ancak bir eksik göze çarpıyor: Fiyatı ve bedava izinleri belirleyen kurulda, karbonun bedelini sonunda ödeyecek olan vatandaşı, tüketiciyi ya da bilim insanlarını temsil eden bir ses yok.
Bedava izinle oluşan fiyat kimi zorlar?
Bir emisyon ticaret sisteminin işe yaraması için iki şey gerekir: İzinlerin kıt olması ve bedelinin ödenmesi. Türkiye’nin deneme döneminde şimdilik ikisi de yok.
Önce tavana bakalım. Avrupa’daki sistemde tavan, toplam salım için sabit bir tonaj olarak konuyor ve her yıl küçülüyor. Türkiye’de ise tavan, üretilen her ton ürün başına salım üzerinden, üstelik yıl bittikten sonra gerçekleşen üretime göre hesaplanıyor. Bunun anlamı şu: Bir fabrika üretimini artırdıkça aldığı izin de artıyor. Ton başına salım biraz düşse bile ülkenin toplam salımı artmaya devam edebilir. Bakımlı bir araç kilometre başına daha az yakıt yakar, ama iki kat yol yaparsanız toplam yakıtınız yine artar.
Sonra bedava izinlere bakalım. Deneme döneminde bütün sektörlere ihtiyaçlarının yüzde 100’ü bedava veriliyor. Bedava izin miktarı, sektör için belirlenen bir “kıyas değeri”, yani ton başına kabul edilebilir salım üzerinden hesaplanıyor. Elektrik santrallerinde bu kıyas değeri sektör ortalamasına göre değil, her santralin kendi geçmiş salımına göre belirleniyor. Yani geçmişte çok kirleten santral, ürettiği her birim elektrik başına en cömert payı alıyor. Düzenleyicinin hakkını da vermek gerekir: Elektrik dışındaki sektörlerde kıyas değerlerinin 2030’a kadar önceki iki yılın ortalamasını aşmaması kuralı kondu. Bu, en azından geriye gidişi engelliyor.
Herkese ihtiyacı kadar izin bedava verilirse, piyasada kimse izin almaya ihtiyaç duymaz, fiyat da sıfıra yaklaşır. Bunu Avrupa’nın kendi tecrübesinden biliyoruz: 2005’te başlayan Avrupa sisteminin ilk döneminde izinler o kadar bol dağıtıldı ki karbonun fiyatı neredeyse sıfıra indi. Bir de şu var: Deneme döneminde dağıtılan izinler 2028’den sonraya taşınamıyor. Bu iyi bir kural, çünkü bugünün bolca dağıtılan izinleri yarının piyasasını boğamayacak. Ama aynı kural, bugün salımı azaltıp izin biriktirmenin de bir ödülü olmayacağı anlamına geliyor.
Deneme döneminin amacı öğrenmek, ölçmek ve altyapıyı kurmak. Bu açıdan ilk iki yılın cömert olması anlaşılabilir. Sorun, bu cömertliğin 2028’den sonra da sürmesi halinde başlar. Salımı azaltmayı zorlamayan bir fiyat, bir karbon fiyatı değil, bir raporlama alıştırmasıdır.
Aynı şirket iki dil konuşabilir mi?
Şimdi bu yazının asıl konusuna geleyim. Son birkaç yılda Türk şirketleri ve bankaları yurt dışından rekor miktarda “sürdürülebilir” etiketli kaynak buldu. Bunların önemli bir kısmı sürdürülebilirlik bağlantılı kredi denen bir türde. Bu kredilerde faiz oranı, şirketin önceden taahhüt ettiği bir hedefe, örneğin ürettiği her ton çelik ya da çimento başına salımını belirli bir yıla kadar belirli bir oranda azaltmaya bağlanıyor. Hedefi tutturan şirket daha düşük faiz ödüyor. Kısacası şirket, salımını azaltacağını söyleyerek ucuz para alıyor.
Aynı sektörlerden zaman zaman şu ses de yükseliyor: Emisyon ticaret sisteminin ertelenmesi, bedava izinlerin uzatılması, hatta bazı tesislerin kapsam dışında bırakılması. Gerekçe genellikle rekabet gücü, yüksek enerji fiyatları ve zor geçen ihracat piyasalarıdır. Bu kaygılar gerçek ve ciddiye alınmalı. Avrupa da benzer baskılar altında, kendi sanayisine verdiği bedava izinleri 2034 yerine 2038’e kadar uzatmayı tartışıyor.
Ancak bir çelişkiyi açıkça adlandırmak gerekiyor. Bir şirket yurt dışındaki bankaya “salımımı azaltacağım, bana ucuz kredi ver” diyorsa, kendi ülkesindeki düzenleyiciye “salımım için bedel ödemeyeyim” diyemez. İkisi aynı anda doğruysa, ya taahhüt ciddi değildir ya da karbon fiyatının o şirkete getireceği yük iddia edildiği kadar ağır değildir. Salımını gerçekten azaltan bir şirket için karbon fiyatı bir tehdit değil, tam tersine bir fırsattır: Rakibi kirlettikçe öder, kendisi elindeki fazla izni satar.
Bu çelişkinin bedeli yalnızca güvenilirlik değil. Ucuz yeşil kredi, sonuçta bir kamu malının, yani temiz havanın ve istikrarlı iklimin karşılığı olarak verilen bir indirim. O indirimi alıp karşılığında sorumluluk üstlenmeyen şirket, aynı sektörde gerçekten dönüşüm yapan rakibinin önünü kesmiş olur. Bu, piyasanın dönüşümü değil, ertelemeyi ödüllendirmesi demektir.
Karbonun bedelini ya burada öderiz ya Brüksel’de
Muafiyet talebinin gözden kaçan bir yüzü daha var. Avrupa Birliği’nin sınırda karbon vergisi 2026 yılı başından itibaren gerçek bir maliyete dönüştü. AB’ye çelik, çimento, alüminyum, gübre ya da elektrik satan bir Türk şirketinin müşterisi ürünün içindeki karbon için sertifika almak zorunda. 2026 yılı ithalatı için sertifika satışı Şubat 2027’de başlıyor ve sertifikanın fiyatı Avrupa’daki karbon fiyatına bağlı. 2026’nın üçüncü çeyreği için bu fiyat ton başına 82,32 avro olarak açıklandı.
Bu verginin önemli bir kuralı var: Ürünün üretildiği ülkede karbon için fiilen bir bedel ödenmişse, o tutar Avrupa’ya ödenecek vergiden düşülüyor. “Fiilen” kelimesi burada çok önemli. Bedava verilen izinler, iadeler ve indirimler bu hesaptan çıkarılıyor. Yani Türkiye’de izinlerin tamamı bedava dağıtılırsa, şirketimizin ödediği fiili karbon fiyatı sıfır sayılır ve Avrupa’ya ödenecek vergiden hiçbir şey düşülmez.
Bunun anlamı açık. Karbonun bedeli zaten ödenecek. Tek soru, bu paranın nerede kalacağı. Bedeli Türkiye’deki sistemde ödersek, para burada kalır ve sanayinin dönüşümüne, örneğin daha temiz üretim teknolojilerine ya da kömür bölgelerindeki işçilerin yeni işlere geçişine harcanabilir. Muafiyet alıp burada ödemezsek, aynı bedeli Brüksel’e öderiz. Bu açıdan bakınca, ihracat yapan bir sanayici için yurt içinde muafiyet istemek, kendi cebinden Avrupa bütçesine para aktarmayı istemek gibidir.
Düzenleyici bu riskin farkında. Sistemde “tamamlayıcı tahsisat fiyatı” denen yeni bir araç var: Şirketler isterse izin bedelinin üzerine gönüllü olarak ek bir tutar ödeyebiliyor. Bu tutar İklim Değişikliği Başkanlığı’nın bütçesine gidiyor ve en fazla yüzde 10’u adil geçiş için kullanılabiliyor. Amaç, ihracatçının Türkiye’de ödediği fiili karbon bedelini yükseltip Avrupa’daki vergiden düşülebilir hale getirmek. Bu aracın nasıl işleyeceği henüz belirlenmedi. Ancak varlığı bile çok şey söylüyor: karbonun bedelini yurt içinde ödemenin ihracatçının kendi çıkarına olduğu kabul edilmiş durumda.
Ne yapmalı?
Türkiye’nin bir karbon piyasası kurması büyük bir adım ve deneme döneminin ölçülü başlaması anlaşılabilir. Asıl kararı 2028’den önce vereceğiz. Ticaret Bakanı Ömer Bolat’ın zirvede söylediği gibi, sanayicinin yatırım yapabilmesi için güvenilir ve öngörülebilir bir karbon fiyatına ihtiyacı var. Bunun için dört öneride bulunmak istiyorum.
Birincisi, 2028 ile 2038 arası için toplam salıma bir üst sınır ve bu sınırın her yıl ne kadar düşeceği şimdiden açıklanmalı. Ton başına salıma dayalı bir tavan, ülkenin toplam salımının düşeceğini garanti etmez.
İkincisi, bedava izinlerin hangi yıl, hangi oranda azalacağı bugünden bir takvime bağlanmalı. İzinlerin giderek artan bir kısmı açık artırmayla satılmalı. Buradan gelecek gelir de sanayinin dönüşümüne, adil geçişe ve bu serinin ilk yazısında vurguladığım gibi insanları selden, kuraklıktan ve sıcaktan korumaya ayrılmalı.
Üçüncüsü, ucuz yeşil kredi ile karbon piyasası birbirine bağlanmalı. Sürdürülebilirlik bağlantılı kredi kullanan bir şirketin salım hedefleri, emisyon ticaret sistemine verdiği doğrulanmış raporlarla ölçülmeli. Bankalar da kredi verdikleri şirketin karbon piyasasında ne istediğine bakmalı: Aynı şirket bir yandan yeşil faiz indirimi alıp öte yandan muafiyet istiyorsa, bu bir risk işareti sayılmalı. Bunun için tesis bazında salımların ve dağıtılan bedava izinlerin, Avrupa’da olduğu gibi kamuya açık bir kayıtta yayımlanması yeterli olur.
Dördüncüsü, Karbon Piyasası Kurulu’nun kararları kamuya gerekçeleriyle açıklanmalı ve kurula bağımsız bir bilim kurulu danışmanlık etmeli. Karbonun fiyatı yalnızca şirketleri değil, elektrik faturası üzerinden hepimizi ilgilendiriyor.
Karbonun bir bedeli var ve bu bedeli bir şekilde ödeyeceğiz; tek seçimimiz, paranın kendi dönüşümümüze mi yoksa başkasının bütçesine mi gideceği.

