Yeşil Gazete bu yıl Antalya’da düzenlenen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Taraflar Konferansı’nda (COP31) “İklim finansmanında özel sektörün rolü”nü irdeleyen özel bir araştırma dosyasına odaklanarak izledi.
Dosyanın ilk haberinde iklim finansmanında devletin ve özel sektörün rolü, hemen zirve öncesinde açıklanan SKDM ve TR-ETS, Yeşil Taksonomi gibi yeni regülasyonlar, bunların sektörleri nasıl etkileyeceği gibi konuları ele aldık.
Zirve sürecinde ise sektör ve şirketlerin taleplerini, çözüm önerilerini ve düzenleyici otoritenin bunlara yanıtlarını anlamaya çalıştık. Bu dosyamıza yeni özel haberlerimizle devam edeceğiz.
Ancak dışarıya sızdırmama çabalarına karşın resmi müzakerelerdeki çıkmazları ve yaşanan sorunları, umuttan hayal kırıklığına savrulan sivil toplumun çabalarını da yakından takip ettik. COP31’in resmi olarak son gününde -bu şekilde sonuçlanırsa finansman dahil tarihin en kötü zirvesi olmasına ramak kala- temel konularda süregelen tartışmalar ve kesin karar henüz belli olmasa da şimdiye dek ortaya çıkan tabloya bakalım…
Manşet fotoğrafımız, en büyük iklim ağlarından Climate Action Network’ün (CAN) COP31’deki uzun müzakerelerin ardından ikinci çerçeve metnin açıklanmasından sonraki hayal kırıklığını ve öfkesini yansıttığı eyleminden. Ellerindeki pankartlar ve sloganlarında bu metnin altında imzası olanlara yönelik “Shame on you! (Utanın) yazıyor. Örgütün uluslararası Direktörü Tasneem Essop, özellikle Küresel Güney ülkelerine taslakları reddetme çağrısı yaptı. Power Shift Africa‘nın kurucusu ve direktörü Mohamed Adow’un eleştirileri daha sertti: “COP başkanları bize bunun harika bir zirve olduğunu söylemek istiyor ancak hiç kuşkusuz söyleyebilirim ki bu, bugüne kadar düzenlenen en kötü COP”
Türkiye Başkanlığı bu zirveyi “Uygulama COP”u olarak duyurmuş; şimdiye dek yapılan anlaşmalar, önceki zirveler ve alınan kararlara referans vererek iklim değişikliğine ilişkin alınabilecek her türlü temel kararın alındığını, Antalya’da tüm bunların uygulanmasına yönelik bir çaba içinde olacaklarını defalarca ve üzerine basarak belirtmişti.
Ancak “uygulama”nın anlamı ve kapsamı pek anlaşılamamıştı. Zirve süresi içinde COP31 Başkanı Murat Kurum’un açıklamaları ve Türkiye’nin genel tutumuna bakıldığında bunun zirve öncesi açıklanan “Eylem Gündemi”ni hayata geçirmek ve büyük iddialarla sunulan elektrifikasyonun ve sıfır atık girişiminin karar metnine girmesini sağlamaktan ibaret olduğu görülüyor.

COP31’den önce de etkin bir politika izlemeyen “Müzakereler Başkanı” Avustralya ise zirve sırasında da “görünmezliğini” sürdürdü. Müzakere başkanı olmanın tarafları dinlemekle sınırlı olduğu yolunda bir kabulle davranıyor gibi görünüyor ve güçlü bir müzakere başlığı yürütmediği izlenimi hakim.
İlk haftanın ve uzun müzakerelerin ardından önce birinci taslak metin, birkaç gün sonra da ikinci çerçeve taslak metin yayımlandı. Hafta başında yayımlanan ilk metinde “enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan derhal uzaklaşılması da dahil olmak üzere, fosil yakıtlardan aşamalı çıkış için hızlandırılmış eylem çağrısında bulunduğu” belirtiliyordu. Taslakta ayrıca 1,5 °C hedefinin “aşılmasına” ilişkin ifadeler yer alıyordu. 19 Kasım’da yayımlanan ikinci çerçeve karar taslağından ise beklenmedik şekilde ilk metindeki fosil yakıtlardan uzaklaşma ve çıkışı hızlandırma çağrıları çıkarıldı. 114 maddelik ilk taslak 80 maddeye indirilirken, uyum finansmanını 2035’e kadar en az üç katına çıkarma çağrısı korundu, ancak ilk taslaktaki en az 120 milyar dolarlık hedef yeni metinde yer almadı. Bu, özellikle gelişmekte olan ve az gelişmiş ülke temsilcilerince büyük üzüntü ve hayal kırıklığıyla karşılandı.
AB’ye tepki
Kararın bu şekilde çıkmasında Avrupa Birliği’nin tavrının etkili olduğu görülüyor. Birlik zirveye yeni finansman hedefi vermemek üzere geldiğini daha önce açıklamıştı. Örneğin “Adil Geçiş”i finansmana bağlamak konusundaki isteksizlikleri ve dirençleri bu zirvede de açıkça görülüyor.
Yeşil Gazete’ye bu durumu değerlendiren Marmara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü‘nden Öğretim Üyesi Prof. Semra Cerit Mazlum, şu değerlendirmeyi yaptı: “Güçlü bir adil geçiş mekanizması oluşması söylemde korunmakla birlikte buna “para vermek” konusunda hiç gönüllü değiller. İşçilerin haklarını konuşalım, insan haklarından, toplumsal cinsiyetten bahsedelim diyorlar. Ama onların adil geçiş için gerekli koşullara ulaşabilmesi için maddi destek gerekiyor. Onu vermezseniz insan haklarından konuşmak, çalışanların haklarından konuşmak tabanı olmayan bir konuşma haline geliyor. Gerçekçi değil. İklim siyaseti açısından da inandırıcı değil.”
Buradaki en önemli meselenin güvende düğümlendiğine işaret eden Cerit Mazlum,“ “Tarafların birbirine güvenmesi, inandırıcı olması, kredibilitesinin olması gerekiyor. Parasını konuşmayalım, yalnızca haklarını konuşalım derseniz bu kredibiliteyi kaybetmiş olursunuz” dedi.
Fosil yakıt üreten Arap ülkeleri, Rusya, Hindistan gibi ülkelerin ısrarlı karşı çıkışlarına rağmen elektrifikasyonda 35X35 hedefi de ikinci metinde korunmuş ancak bunun “temiz enerji”den elde edilmesine ilişkin herhangi bir gönderme de bulunmuyor, bunun yerine ilk metinde çok sınırlı yer verilen karbon yakalama teknolojilerine ilişkin madde genişletilmiş durumda.

Taslak metne kamuoyu önünde itiraz
Yukarıdaki fotoğraf da zirvenin resmi bitiş tarihi olan 20 Kasım öğle saatlerinde fosil yakıtlardan çıkış planını duyuran farklı ülkelerden bakanların basın toplantısından.
Almanya, Hollanda, Brezilya, İsviçre, Guatemala, Vanuatu temsilcileri, COP31’in nihai anlaşmasında fosil yakıtlardan çıkışa referans verilmesini talebiyle bir araya geldi.
Toplantıda konuşan Almanya Federal Çevre Bakanı Carsten Schneider, bu COP’ta “fosil yakıt” sözcüğünün kullanılmasını istemeyenler olduğunu aktardı. “Bundan çok para kazananlar var. Fosil yakıtlar, iklimimizdeki korkunç sorunların nedenidir. Bu yüzden Almanya fosil yakıtları kademeli olarak bırakmaya karar verdi” dedi ve Almanya’nın üç ay önce New York’ta sunduğu yol haritasının kendileri için “bağımsızlık bildirisi” olduğunu belirtti., ülkesinin dekarbonizasyon çabalarını anlatan İsviçre Çevre Bakanı Albert Rösti, Çerçeve Karar metninde fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ve bir yol haritasına atıf yapılmasını talep etti. Fransa Ekolojik Dönüşüm Bakanı Monique Barbut da “Kömür için 2030, petrol için 2045, fosil gaz için 2050 tarihini belirledik. Konuşmaktan eyleme geçmenin yolu, bunu ulusal programlamamıza koymaktan geçiyor. Bugün COP’un son günü. Bu iddiayı COP kararına yansıtmak için çabalarımızı artırmamız gerekiyor. Temiz elektrifikasyon ve bilime dayalı, fosil yakıtlardan uzaklaşma istiyoruz. İnsanların bizden beklediği bu, burada olma nedenimiz bu” diye konuştu.
9 Kasım’dan bu yana Danimarka, Tuvalu, Finlandiya, Portekiz, Lüksemburg ve İspanya’nın dahil olduğu altı ülke daha, fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik yol haritaları hazırlayacaklarını duyurmuştu. Böylelikle yol haritası hazırlayan ve hazırlamayı taahhüt eden ülke sayısı 25’e ulaştı.
Panama Çevre Bakanı Jan Carlos Navarro, toplantının ardından basın mensuplarına ‘Son ana kadar burada kalıp itirazımızı dile getireceğiz. COP’larda kararların oybirliğiyle alınması gerekiyor. Panama, COP başkanına yazılı olarak sunduğumuz sekiz maddeyi içermeyen hiçbir metni desteklemeyecek. Saat 14.00’te Fransa ve diğer bazı ülkelerle birlikte bir basın toplantısı düzenleyeceğiz; bu toplantıda başlangıçtaki sekiz maddemizden altısı birçok ülke tarafından kabul edilecek’’ diye konuştu.

Ülke liderleri birkaç saat sonra ikinci bir basın toplantısı düzenleme gereği duydu. Bu kez Fransa, Panama, Vanuatu, Belçika, İspanya, Fildişi Sahili, İsveç, Finlandiya ve Guatemala‘nın temsilcilerinin katıldığı toplantıda mevcut taslağın yetersizliğine bir kez daha vurgu yapıldı ve “Fosil yakıtların adının bile geçmediği bir COP kararını kabul edemeyiz” denildi.
Nihai kararda yer alması için ortaklaştıkları başlıkları da şu şekilde ifade ettiler:
- Bütün iklim politikaları güncel bilimsel bulgulara dayanmalı.
- Kömür, petrol ve doğal gazdan geçiş takvimi açıkça kabul edilmeli
- Tarihsel sorumluluğu en yüksek ülkelerin ve kirleticiler iklim finansmanına daha fazla katkıda bulunmalı, kirleten ödemeli.
- Elektrifikasyon yenilenebilir kaynaklara dayanmalı
- Özellikle petrol ve doğalgaz sektöründeki emisyonlar hızla düşürülmeli
- İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve çölleşmeyle mücadeleyi düzenleyen üç Rio Sözleşmesi arasında daha güçlü eşgüdüm sağlanmalı.
Hemen ardından Afrika ülkelerinin oluşturduğu Afrika Müzakereciler Grubu’nun başkanı Agyeman-Rawlings, bir basın toplantısı düzenleyerek gelişmiş ülkelere sert eleştiriler yöneltti: “Buraya, gelişmiş ülkelerin faaliyetlerinin acısını çeken ve bedelini ödemek zorunda kalan halklarımız için bize ait olanı talep etmeye geldik. Ancak Afrikalılar, teknik ayrıntılar, erişilemez finansman, sürekli değişen hedefler ve verilen sözlerin yerine getirilmemesi yoluyla dışlanıyor”
Prof. Cerit Mazlum da bunca müzakerenin ve ilk taslak metnin ardından gelinen noktadan dolayı şaşkın ve üzgün. İkinci taslak metnin COP’un karakteriyle uyuşmayan bir metin olduğunu belirterek şunları söyledi:
“İlk taslakta ‘mitigasyon (azaltım) komitesi’ gibi bir madde vardı, çünkü mitigasyon çalışma programından bir sonuç alınamıyor, taraflar uzlaşamıyordu. Bunu güçlendirmek için bir komite kurmayı taslağa koymuşlardı ama ikinci taslakta onu da göremedik. Bu çok önemli bir kayıp, herhangi bir COP’ta azaltımı konuşmayacaksak ne konuşacağız? Asıl çerçeve karardan beklenti; fosil yakıtlardan çıkış takvimiydi. İkinci metinde de korunmasını bekliyorduk ama o da tamamen gitmiş. Taslak, Brezilya’nın hazırladığı yol haritasını bile anmayan bir hale gelmiş. Karbon tutma, yakalama, saklama; atmosferden doğrudan karbondioksit yakalama teknolojilerinin iklim değişikliğiyle mücadelede gerekli çözümler olarak ve kapasite de belirtilerek yer verilmesi de doğru değil. Eğer böyle bir karar kesinleşirse bence, COP’un en kötü tarafı bu olacak.”
Elektrifikasyon hedefinin iki başkanın da çok önemsediği bir konu olduğu için korunduğunu belirten Cerit Mazlum, “Dubai kararıyla yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği üzerinden bir bağ kurulmuş. Ama Dubai’nin enerji paketi asıl fosil yakıtlardan çıkışa ilişkindi. Bunun için yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması, enerji verimliliğinin yükseltilmesi gerekiyordu. Oradaki üçlüden yalnızca ikisini alarak elektrifikasyonu tutmuşlar. Aynı zamanda da enerji güvenliği, arz güvenliği konularıyla da bağlamışlar. Dolayısıyla elektrifikasyonun fosil yakıtlardan çıkışın bir yöntemi olarak görülmediğini açıkça anlayabiliriz şu andaki taslak metindeki ifadelerden” diye konuştu.
Adaptasyon finansmanının ikinci metinde genel ifadelerle geçmesini, ancak sayısal bir hedef verilmemesini de eleştirdi: Özellikle gelişmekte olan ülkelerin Antalya COP’undan, sözü verilen 300 milya doların içinde 120 milyarının adaptasyona aktarılması beklentileri karşılanmadı. Sözler ortada kaldı. Finansman çalışma programının metni de çok küçüldü. Yeni finansmanla ilgili somut, sayısal bir söz bulunmuyor.”
Ancak COP’ların son günlerinde daha önce de yaşanan kilitlenmeleri hatırlatan Cerit Mazlum, son dakika adaptasyon finansmanıyla ilgili bir ilerleme görebileceğimizi de ekledi: “Yalnızca Avrupa Birliği değil, gelişmiş ülkeler grubu mitigasyon çalışma programını güçlendirmeye çalışıyorlar. Eğer gelişmekte olan ülkeler, özellikle Arap grubu, fosil yakıt ülkeleri, Çin, Hindistan gibi ülkeler azaltım başlığında ilerlemeye izin verirlerse, gelişmiş ülkeler de adaptasyon finansmanını ilerletebilirler. Buna ilişkin bir dirençlerinin de olmadığı görülüyor. İklim finansmanınin jeopolitik gelişmelerle genel olarak azalması büyük bir sorun. Savunma harcamalarının artması ve ABD-İsrail’in İran’a karşı açtığı savaş nedeniyle enerji fiyatlarının yükselmesi iklim konusundaki isteklilikte gerileme olmasına neden oluyor. Umarım bu bir ölçüde de olsa aşılır.”
Antalya’da fosilden çıkış tartışılırken APEC’den fosile destek
COP31’in sloganı, “Diyalog, Uzlaşma ve Eylem” olarak belirlenmişti. Diyalog kısmı epeyce eksik kalmış görünüyor, böyle olunca da ülkelerin keskin çıkar çatışmalarını uzlaştırmak için uzlaşması da kolay görünmüyor. Uzlaşma olmayınca da eylem tarafı eksik kalıyor.
Prof. Cerit Mazlum, tek başına elektrifikasyonun öne çıkarıldığı bir COP’un başarılı olarak değerlendirilemeyeceğini, ancak yenilenebilir enerjiye atıf yapılırsa olumlu bir adım olarak nitelendirileceğini söylüyor. İkinci taslak metinde radikal değişiklikler olmazsa sivil toplumun dillendirdiği üzere “tarihin en kötü COP’u” olma olasılığının yüksek olduğunu belirten Prof. Semra Cerit Mazlum, “Fosil yakıtlardan uzaklaşma meselesi ve Belem-Antalya Mekanizması işler hale getirilemezse çok büyük bir kayıp olur” diyor.
Antalya’da bunlar olurken Çin’in Şıncın kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi’nde (APEC) Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin bir araya geldi. Zirvenin ortak bildirisinde üç lider fosil yakıtlardan çıkış yerine rafine petrol ürünlerinin üretimini ve küresel arzını artırma kararı aldıklarını açıkladı.
ABD ve Rusya’nın tavrı beklenmedik olmasa da Çin’in imzası şaşırtıcı bulundu. Prof. Cerit Mazlum, COP31’deki müzakereler boyunca da Çin’in engelleyici, müzakerelerin altını oyucu bir tavır içinde olduğunu, hiçbir enerji sektörü ve kaynağının dışarıda bırakılmaması ve 1.5C yerine 2C hedefini metinlere sokmak istediğini anlattı; “Kritik minerallerdeki üstünlükleriyle yenilenebilir enerji alanının domine eden bir ülkenin bu anlaşmaya imza atması beklenmedik ama Trump’la ilişkilerini bozmamak gibi bir arka plan kaygısı olabilir” değerlendirmesi yaptı.
COP31’in resmen son gününde temel konularda anlaşmazlıklar sürüyor. Türkiye Başkanlığı ve Avustralya ülkeler arasında uzlaşı sağlamak amacıyla bakanlar düzeyindeki görüşmelere devam ediyor. Müzakerelerde fosil yakıtlardan çıkış da dahil olmak üzere, adil geçiş, adaptasyon, emisyon azaltımı gibi çok kritik konularda tartışmaların örtülü gündemi “iklimin finansmanı” Her bir başlık için parayı kim verecek, kime gidecek, nasıl, hangi mekanizmalarla sorularının yanıtları COP31’in tarihin en kötü COP’u olup olmayacağı da belirleyecek gibi görünüyor.

