Alev KARAKARTAL- Songül KARADENİZ
*
Antalya’da düzenlenen COP31’in Liderler Zirvesi kapsamındaki dördüncü gününün teması dayanıklı şehirler ve yapılı çevre olarak belirlendi. Etkinliklerin önemli bölümünde kentlerin iklim değişikliğine uyumu, iklim dostu binalar, akıllı kentler konuşuldu, afet risklerinin azaltılması ve kent altyapıları için gereken yatırım modelleri masaya yatırıldı.
‘Özel Sektör Elçisi’ Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) tarafından düzenlenen COP31 İş Forumu’nun Üst Düzey Töreni’ni açan COP31 Başkanı Murat Kurum, gerek ülkelerden gelen müzakereciler gerekse yan etkinliklerde yer alan katılımcıların 100 bini bulduğunu, tarihin en yoğun katılımlı COP’unu Türkiye’nin düzenlediğini söyledi.
“Uygulama COP’u vurgusunu öne çıkaran Kurum, sundukları “İklim Uygulama Köprüsü”nü tanıttı; mekanizmanın ülkelerin ulusal katkı beyanlarının uygulanmasını hızlandıracak ve yatırım yapılabilir proje portföylerini destekleyecek şekilde 2035’e kadar yaygınlaştırılmasını hedeflediklerini belirtti. Bu köprünün en sağlam ayağının ise salonda yerini alan iş dünyası olduğunu kaydeden Bakan, “İklim dönüşümünü, ekonomik büyümenin, rekabet gücünün, teknolojik ilerlemenin ve yeni yatırım alanlarının önemli bir fırsatı olarak görüyoruz. Önümüzdeki 10 yıl bu açıdan belirleyici olacak” dedi. İş Forumu’na ABD Ticaret Odası’ndan katılım olması, Bakan Kurum tarafından “COP31 Başkanlığı’nın Eylem Gündemi’ne destek vermek, sürece katkı sağlamak üzere buradalar. Ben de kendilerine burada teşekkürlerimi ifade ediyorum” diye konuştu.
Oturuma, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Dünya Bankası Grubu Başkanı Ajay Banga, TOBB Başkanı Rıfat Hisarcıklıoğlu, BBVA Yönetim Kurulu Başkanı Carlos Torres Vila ve iş dünyasının uluslararası temsilcileri katıldı.
Vitrinde “Kentlerin iklim uyumu” görünüyor olsa da iş dünyası toplantı odalarında finansmanın nereden, nasıl geleceği ve nasıl kullanılacağına ilişkin çok sayıda etkinlik düzenledi.
İş Forumu kapsamındaki ilk oturum Küresel Enerji Güvenliği Yuvarlak Masa Toplantısı oldu. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ve Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol’un da katıldığı etkinlikte başta Koç Holding, Limak, IC Holding, Bank of America, Atlantic Counsil olmak üzere çok sayıda özel sektör temsilcisi ve banka yöneticisi yer aldı. Toplantının moderatörlüğünü üstlenen Bank of America’dan Elif Bilgi Zapparoli, iklim tartışmasını enerji güvenliği çerçevesinde yürütmek için tarihi bir fırsat bulduklarını söyledi İlk sözü alan Bakan Şimşek, enerji güvenliğinin ulusal güvenlik anlamına geldiğini, yeşil dönüşümün ise bir zorunluluk olduğunu kaydetti. Bunun ne ideolojiyle ne iklimle ne de gezegenle ilgili olduğunu öne süren Bakan, “Geçen 10 yıl içinde çoğunlukla komşularımızdan petrol ve gaz ithal etmek için yaklaşık 600 milyar dolar ödedik. Son 20 yıla bakarsanız, enerji ithalat faturamız bir trilyon dolara yaklaşıyor. Bu da son 20 yılda petrol ve gaz ithal etmek için kümülatif brüt dış borcumuzun iki katını ödediğimiz anlamına geliyor. İşte bu yüzden yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik içeride büyük bir itici güç (teşvik) var” diye konuştu.
Enerjide, birincil enerjide Türkiye kendi kendine yetiyor olsaydı, cari fazlası olacağını belirten Şimşek, son bir yıldır yaşanan enerji şokunun fiyat meselesi değil, erişebilirlik sorunu olduğunu söyledi: “İşte bu yüzden Türkiye sadece yenilenebilir enerjiye, yeşil dönüşüme odaklanmakla kalmıyor, aynı zamanda oldukça çeşitlendirilmiş tedarik kaynaklarına sahibiz. Elinizde bir Türkiye haritası olsaydı, doğudan, kuzeyden, güneyden ta batıya kadar her yere giden boru hatlarını görürdünüz. Yani bu gerçekten kilit bir nokta. Bu COP 31’in temel hedeflerinden biri, en azından Türkiye’nin perspektifinden bakıldığında, elektrifikasyonu artırmaktır. Önümüzdeki on yıl içinde %35’e çıkarmak. Bu oldukça iddialı; %20’lerin alt seviyelerinden %35’e çıkmak oldukça önemli bir şey. Biz buna kararlıyız. Bildiğiniz gibi finansman bunun büyük bir parçası. Ve biz şanslıyız. Çok taraflı kalkınma bankalarıyla çok iyi bir diyaloğumuz var. Size şunu söyleyebilirim ki, son üç yılda çok taraflı kalkınma ortaklarımızdan 50 milyar ABD doları tutarında uzun vadeli ve elbette makul fiyatlı krediler sağladık. Dolayısıyla yeşil dönüşümü ve umarım elektrifikasyonu başarmak için iyi bir konumdayız.”
Fatih Birol ise Hürmüz Boğazı’nın kapanması nedeniyle yaşanan krizin büyük sonuçları olacağını ve pek çok şeyi değiştireceğini belirtti. Enerji güvenliği için hem ithalatçıların hem de ihracatçıların kaynak “çeşitlendirmeye” gitmek zorunda kalacaklarını vurgulayan Birol, ülkelerin enerji ithal etmek yerine enerji inşa etmeye (üretmeye) yöneldiklerini kaydetti. Ona göre bu güç; elektrik: “ Eğer COP 31’den dünyanın geri kalanı için güçlü bir elektrifikasyon yetkisi/kararı çıkarabilirsek, işler tam tersine dönebilir.”
Koç Holding CEO’su Levent Çakıroğlu, Entek aracılığıyla yaptıkları yenilenebilir enerji yatırımlarını gelecek 5 yıl içinde üç katına çıkarmayı hedeflediklerini söylerken, Tüpraş olmadan enerji güvenliğinin düşünülemeyeceğini de ekledi. Çakıroğlu, dijital dönüşüm programı yürüttüklerini ve yapay zekayı verimlilik artışı içinde kullandıklarını anlattı.
Limak Holding’den Ebru Özdemir yenilenebilir enerji alanında Türkiye’nin büyük hedeflerinin gerçekleştirilmesi için nükleer gücün enerji çeşitliliğine eklenmesi gerektiğini savundu. Özdemir enerji ihracatının da artması için yeni yollar aramanın zorunluluğuna dikkat çekti, ancak Türkiye sanayisinin bunu yapmaya hazır olmadığını kaydetti. Bunu kimin finanse edeceği, inşa edilmesi gereken ekstra kapasitenin maliyetini kimin üstleneceğinin bir sorun olarak ortada durduğunu söyleyen Özdemir, “Bence Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ/PPP) modelleri buna cevap vermek için doğru bir model. Prosedürleri standartlaştırmalıyız. Eğer standartlaştırırsak kopyalayabiliriz (tekrarlayabiliriz). Ve diğer mesele elbette öngörülebilirlik. Belki 20 veya 30 yıllık yatırımcılar arıyoruz. Öngörülebilir bir ortamda kredibilite (bankability) olur, yatırımcılar olur. Ancak bence bugünün dünyası çok karmaşık; özel sektörü, hükümeti, bankaları, finansman kuruluşlarını bir araya getirmeliyiz. Ve dünyanın bizim bulunduğumuz bu tarafında eksik olan şey bence sermaye piyasalarıdır. O tarafa daha fazla yatırım yapmalıyız” dedi.
Kanada merkezli önde gelen nükleer enerji şirketlerinden AtkinsRéalis CEO’su Ian Edwards da Türk hükümetiyle Türkiye’de kurulum yapmanın fizibilitesini değerlendirmek üzere birlikte çalışıtıklarını ve bugün Kanada’nın CANDU teknolojisini Türkiye’de kurmayı değerlendirmek üzere fizibilite aşamasına geçmek için anlaşma imzaladıklarını duyurdu. .
BBVA’dan Onur Genç ise elektrifikasyon için devasa bir talep olduğunu, dolayısıyla ortada ekonomik bir gerekçe bulunduğunu, ancak bunun tam anlamıyla gerçekleşmemesinin nedenini bankaların henüz beklendiği kadar “iştahlı” olmamasında yattığını savundu: “Bu bu projelere o daha yüksek iştahı verebilmek için iki şeye ihtiyacımız var: Birincisi, hükümetlerin desteği ve yasal belirlilik (hukuki kesinlik) biraz daha fazla olmalıdır. Bunlar 15 yıllık, 20 yıllık projeler. Maliyetler en baştan belli. Ne kadar harcayacağınızı biliyorsunuz ama ne kadar alacağınızı (kazanacağınızı) bilmiyorsunuz. Bu nedenle, projeyle birlikte bazı hacim ve fiyat garantilerinin de gelmesi gerekiyor. Düzeltmemiz (çözmemiz) gereken ikinci şey ise altyapıdır. Şebekeye bağlanmayı bekleyen, binlerce gigavatlık güneş enerjisi var. Yani üretimi çözüyoruz, ama ara katmanı değil. Dolayısıyla bunun altyapı tarafını da düzeltmek zorundayız. Eğer bu iki sorunu çözebilirsek -özellikle fiyat ve hacim sinyalleri konusundaki regülasyon (düzenleme) kesinliği ve altyapı- o zaman iyi bir yola girmiş olacağız”.
İkincisi toplantının alt başlığı ise “Sermayenin Kilidini Açmak” olarak belirlenmişti. Toplantıya aralarında Bankalar Birliği, Turgut Aydın Holding, Garanti BBVA, JP Morgan, Uluslararası Ticaret Odası, İrlanda Merkez Bankası temsilcileri gibi çok sayıda yerli ve uluslararası kuruluş katıldı.
Burada konuşan Bankalar Birliği Başkanı Alparslan Çakar, küresel iklim finansmanın 2.5 trilyon dolara ulaştığını ancak bunun dört katına çıkması gerektiğini söyledi. Bu meblağın gelişmekte olan ülkelere giden payı ise 50 milyar dolarla sınırlı kalmış.
Dünyada sermayenin mevcut olduğunu, sorunun bunları doğru projelere yönlendirmekten çıktığını belirten Çakar, politika tedbirlerinin alınması ve yatırıma hazır proje havuzu oluşturmanın; kamuya ait ve özel bankaların birlikte çalışmalarının, küçük projelerin bir araya getirecek sermaye erişimini kolaylaştırmanın önemine dikkat çekti; “En önemlisi riskleri azaltarak ortak yatırımlar yapmanın yolunu bulmak” dedi. Çakar, en büyük potansiyelin ise demir-çelik, çimento, ulaştırma, lojistik gibi “geçiş” sektörlerinde olduğunu belirtti.
İklim finansmanının üçte ikisinin özel sektörden kaynaklandığını söyleyen ICC Genel Sekreteri John Denton, “Ancak bunun her zaman doğru kullanıldığını söyleyemeyiz, bunu kabul etmemiz ve düzeltmemiz gerek” dedi. Gelişmekte olan ülkelere bugün sağlanan finansmanın en az 4-5 katının sağlanması gerektiğini vurgulayan Denton, “Burada yaptığımız bütün konuşmalardan çıkan rakam trilyon dolarlık açığın ancak küçük bir miktarına denk geliyor” diye konuştu. Uygulama için hesap verilebilirlik yöntemlerinin belirlenmesine vurgu yapan Denton, şirketlerin hükümetler nezdinde daha etkin girişimler yapmasının gerekli olduğunu, doğru siyasi sinyaller ve teşviklerin verilmesinin yanı sıra finansal istikrar kurumlarının doğru derecelendirme yapmasının önemine dikkat çekti.
Yatırım Finans Dairesi Başkanı ve Türkiye Varlık Fonu yönetim kurulu üyesi Burak Dağlıoğlu da sermayenin hızlı mobilize edilmesinin önemine değindiği konuşmasında Türkiye’nin kredilendirilebilir iklim projelerinde iyi bir performans sergilediğini ancak bunun geliştirilmesi gerektiğini söyledi; yatırımlar için her türlü finansal aracın kullanılmasını istedi. Dağlıoğlu, kamu destekli yatırımların şu anda çok büyük olduğunu ancak yakın gelecekte özel sektörün payının artarak daha fazla önem kazanmasını beklediklerini söyledi.
Sermayeyi Türkiye’ye çekmekte başarılı olunduğunu söyleyen Dağlıoğlu, bunun niceliği kadar niteliğinin de önemli olduğunu, yeşil dönüşüm alanında da ekonominin küresel zincirlere entegre olması gerektiğini anlattı.
Garanti BBVA’dan Javier Rodrigez Solar iklim değişikliğini sadece çevresel bir sorun değil, ekonomik bir fırsat olarak gördüklerini belirtti, risk tahsisini doğru yapmanın gereğini vurguladı, JP Morgan’dan Faheen Allibhoy, çok sayıda banka ve girişim olarak bir araya gelerek Türkiye’ye milyon dolarlık yenilenebilir enerji kredisi sağladıklarını anlattı, hükümetlerin doğru düzenlemeler yapmasının ve finansman için doğru partnerlere odaklanmanın öneminden bahsetti.
Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) kurucu ortağı David Blood yenilenebilir enerji yatırımlarının tarihteki en yüksek hacme ulaştığını ancak tüm yatırımların doğru yere gitmediğini ve bunun düzeltilmesi gerektiğini belirtti. Sermayenin uygun kullanımı için politika yapıcılarla birlikte çalışmak gerektiğini kaydeden Bloom, “Biz sermayeyi hem etki yaratan hem kazanç sağlayan bir araç olarak görüyor ve kullanmak istiyoruz” dedi.
Forumun üçüncü oturumu olan “Rekabet için Karbondan Arındırma- Sanayinin Yeni Denklemi” başlıklı etkinlikte de emisyonları azaltma gereğinin yanı sıra sanayinin temiz teknolojilere, yenilenebilir enerjiye, hidrojen bazlı çözümlere, döngüselliğe ve karbon yakalamaya milyarlarca dolar harcaması yönünde bir baskı bulunduğuna dikkat çekildi. Temel sorunun ise endüstrinin yatırım yapmayı isteyip istemediği değil, pazarların bu tür yatırımları ödüllendirip ödüllendirmeyeceği olduğu vurgulandı.
Aralarında Sabancı Holding CEO’su Kıvanç Zaimler, JSW Steel CEO’su Jayant Acharya, ICC Genel Sekreteri John Denton’un da bulunduğu çok sayıda şirket temsilcisi etkinlikte yer aldı. Oturumda konuşan ticaret Bakanı Ömer Bolat, sanayinin karbonsuzlaşma sürecine ilişkin yol haritasını beş ana başlıkta özetledi:
Çifte Hedef (Emisyon Azaltımı ve Rekabet Gücü): Sanayide karbonsuzlaşma sürecinin yalnızca karbon emisyonlarını düşürmekle sınırlı kalmaması gerektiğini, aynı zamanda Türk sanayisinin küresel rekabet gücünü artırmaya katkı sağlaması gerektiğini vurguladı.
Öngörülebilir Düzenlemeler ve Emisyon Ticaret Sistemi (ETS): Şirketlerin gelecekteki karbon maliyetlerini öngörebilmeleri için açık ve net düzenlemelere ihtiyaç duyduğunu belirtti. Türkiye’nin İklim Kanunu’nun 2026 yılında pilot uygulama aşamasına geçilen Emisyon Ticaret Sistemi’nin (ETS) yasal temelini oluşturduğunu ifade etti.
AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM). Avrupa Birliği’nin SKDM uygulaması çerçevesinde Türk ihracatçılarının rekabet gücünü korumaya yönelik yürütülen girişimleri ve mevzuat uyum çalışmalarını paylaştı.
- 2026–2030 Yeşil Mutabakat Eylem Planı: Ticaret Bakanlığı koordinasyonunda güncellenen 2026–2030 Yeşil Mutabakat Eylem Planı kapsamında yürütülen çalışmaları ve ihracatçı firmaların yeşil dönüşümünü destekleyen Responsible®️ Programı’nın ayrıntılarını aktardı.
- Yeşil Finansman ve Uluslararası İş Birliği: Düşük karbonlu üretime yönelik yatırımları hızlandırmak için kamu, özel sektör ve uluslararası finans kuruluşları arasındaki iş birliğinin kritik önem taşıdığını vurgulayarak Türkiye’nin uluslararası ortaklarla çalışmaya kararlı olduğunu belirtti.
Denton ise yeşil bir gelir akışı olmaksızın yeşil bir prim ödemesiyle karşı karşıya kalma endişesi taşıdıklarını, bu yüzden talep tarafındaki aksiyonun arz tarafında olduğu kadar önemli olduğunu söyledi. Şirketlerin karşılığında yeşil bir gelir akışı olmaksızın yeşil bir prim ile karşı karşıya kaldığını, bunun düzeltilmesi gerektiğini söyleyen CEO, talep tarafındaki aksiyon, arz tarafındaki kadar önemlidir. Politika tartışmalarının büyük bir kısmı arz tarafında, yani teknoloji, karbon fiyatlandırması ve emisyon azaltım hedefleri üzerinde yapılıyor; ancak yatırımlar ancak hükümetler, müşteriler ve pazarlar bu düşük karbonlu ürüne talep yaratmak için bir araya geldiğinde ölçeklenecektir” dedi.
Fortescue’nin kurucusu ve CEO’su Dr. Andrew Forrest de şunları söyledi: “Çok net bir şekilde belirtmek isterim ki, doğru yoldasınız. Lütfen cesaretlenin. Yenilenebilir enerji için yatırım yapma çağrınıza uyarak sadece plan yapmakla kalmadık, 6.2 milyar dolar yatırım yaptık. Yılda bir milyar litre dizel tüketimimizi, 2028 yılına kadar 500 milyon litreye düşürmeye başladık. Aylar kala sıfıra inmiş olacağız ve yılda 1 ila 2 milyar dolar tasarruf sağlayacağız. Hanımlar ve beyler, bu gerçek para demektir. İşletme maliyetlerimizin üçte birinden fazlası sıfıra inmiş olacak. Yeşil şebekeler her yere kurulmalıdır. Milyarlarca ton karbondioksiti havaya salmamak çok daha ekonomiktir çünkü karbondioksitin azaltılması kârlıdır. Ancak hepimizden ricam, eğer iklim sizi harekete geçirmiyorsa, küresel ısınma sizi motive etmiyorsa, o zaman sıkı ekonomi kuralları sizi motive etsin.”
Forrest, 35/35 hedefiyle ilgili de “bunu yapan uluslar ve şirketler kazanacak. Bazıları ise karbon yakalamaya odaklandıkları ve tek bildikleri şey olan fosil yakıtlara bağlı kaldıkları için yanlış tarafta yer alacaklar” değerlendirmesi yaptı: “2035’te kaybettiğinizi söylemek istiyorsanız, %35 denkleminin yanlış tarafında olursunuz; belki %10 ila %20 arasında kalırsınız, hâlâ fosil yakıt yakıyor olursunuz, eski alışkanlıklarınıza saplanıp kalırsınız ve bunun bedelini dalgalı enerji maliyetleriyle değil, giderek yükselen enerji maliyetleriyle ödersiniz. Ekonomi bunu kanıtlıyor.”
GHG Protokol’den Tim Mullen de mevcut ekonominin dönüşümünün, bir zamanlar olduğu gibi “hoş görünen itibar egzersizi”nden, “zorunlu bir egzersize” dönüştüğünü, gönüllü olmaktan çıkıp zorunlu hale geldiğini anlattı; “şirketler artık bunu yapıp yapmama seçeneğine sahip olmayacaklar. Rekabet edebilmek için bunu yapmak zorundalar” dedi. SKDM’lerin ülkelerin kanunu haline geleceğini belirten Mullen, bir ürünün karbon ayak izinin giderek sadece itibarı değil, pazar erişimini de belirlediğine dikkat çekti: “Dolayısıyla sanayiye olan ana mesaj şudur: Karbonsuzlaşın, bunu güvenilir bir şekilde ölçün ya da pay kaybedin.”
Liderler Zirvesi’nin ikinci günü olan 12 Kasım’da Türkiye toplam hem enerji yatırımları hem de uluslara kalkınma finansmanı alanında toplam 20,1 milyar dolar (Kanada nükleer fizibilite yol haritası dahil edildiğinde 21,1 milyar dolar) tutarında anlaşmaya imza attı:
- Çin ile Yenilenebilir Enerji Yatırım Mutabakatı (15,0 Milyar $): Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından duyurulan anlaşma ile Türkiye’de 7.000 MW güneş ve rüzgâr santrali ile 4.000 MW iletim hattı kurulması kararlaştırıldı.
- Çok Taraflı Kalkınma Bankaları Finansman Paketi – 10 Ayrı Anlaşma (5,1 Milyar $): Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in duyurduğu ve dört uluslararası kurumla imzalanan kesinleşmiş kredi anlaşmalarının dağılımı şu şekilde:
AIIB (Asya Altyapı Yatırım Bankası): Türkiye İklim Eylemini Hızlandırma Programı için 1,6 milyar dolar ve Türk Eximbank aracılığıyla yeşil dönüşüm kredileri için 0,3 milyar dolar (300 milyon $) olmak üzere toplam 1,9 milyar dolar.
Dünya Bankası Grubu: Dirençli şehirler, tarım ve sanayi dönüşümü projeleri için imzalanan üç ayrı anlaşma kapsamında toplam 1,5 milyar dolar.
ADB (Asya Kalkınma Bankası) ve İslam Kalkınma Bankası: Afetlere dayanıklı hastaneler (620 milyon avro), depremden etkilenen illerdeki KOBİ’lere VakıfBank aracılığıyla sağlanan 500 milyon dolarlık destek ve diğer sürdürülebilir altyapı projeleri kapsamında kalan toplam 1,7 milyar dolar.
Kanada ile Nükleer Enerji Fizibilite ve Mühendislik Anlaşması (Proje/Yol Haritası Değeri ~1,0 Milyar $): Türkiye Nükleer Enerji A.Ş. (TÜNAŞ) ile Kanadalı AtkinsRéalis (Candu Energy) arasında CANDU reaktör teknolojisi için “Fizibilite ve Ön Tasarım Mühendisliği (FEED) Mutabakat Anlaşması” imzalandı.
Ayrıca Türkiye İş Bankası KOBİ’lere Yönelik COP31 Finansman Paketi’ni resmen açıkladı. Bankanın 2023-28 dönemi için belirlediği 650 milyar TL’lik sürürülebilir finansman taahhüdünün parçası olarak sunulan paket, işletmelerin yeşil ve dijital dönüşümünü avantajlı krediler ile ücretsiz ölçüm araçlarıyla desteklemeyi amaçlıyor.
